Επομένως αδιανόητο στην ανθρώπινη κατάσταση, είτε αυτή αφορά εξατομικεύσεις του όντος είτε αφορά κάθε μορφής και περιεχομένου συλλογικότητες, δεν υφίσταται και δεν μπορεί να υφίσταται. Και φυσικά το μαρξικό αξίωμα είναι αμφίπλευστο και γι’ αυτό αιχμηρότατα αμφίκοπο. Διότι ακριβώς ο Μαρξ μας λέει πως, είτε πρόκειται για ακραίες ενθαρρύνσεις της προσπάθειας προς το άγνωστο, είτε πρόκειται για ακραίες αποθαρρύνσεις, εσχατολογική ερμηνεία δεν υπάρχει. Γιατί τότε θα επιστρέφαμε στην εποχή του μύθου και του εκμαγευμένου λόγου που τόσα δεινά, τόσες εκατόμβες προκάλεσε και προκαλεί ακόμη.

Αδιανόητο δεν υπάρχει. Κι αυτό που ονομάζουμε απάνθρωπο θα πρέπει να το εκστομίζουμε πολύ μα πολύ προσεκτικά, εντάσσοντάς το σε μια κατορθωμένη ηθική, λογική και αισθητική και όχι εκτοξεύοντάς το απερίσκεπτα σε πρώτη ζήτηση, σε κάθε αρχικό ερώτημα το οποίο σε δεύτερη ανάγνωση μπορεί να φανερώσει ύποπτες προθέσεις.

Έτσι κι αλλιώς ο άνθρωπος παραμένει ένα συνειδητό γεγονός που μορφοποιεί και νοηματοδοτεί τον ασύνειδο χρόνο. Είναι δηλαδή ο ίδιος άπειρος και α-πειρος ώστε να προσπαθεί διαρκώς να εφεύρει τον εαυτό του μέσα στο αενάως μεταβαλλόμενο ά-πειρο σε άπειρο και το αντίθετό του. Αφού λοιπόν τίποτε το ανθρώπινο δεν (θα) πρέπει να μας είναι ξένο και αφού αδιανόητο στην ανθρώπινη κατάσταση δεν υφίσταται, τότε αυτό που υπάρχει είναι ο αδυσώπητος αγώνας με το άγνωστο. Ο αδυσώπητος αγώνας εναντίον της στερεότητας. Γιατί στερεότητα δεν υπάρχει. Υπάρχει μονάχα ροή. Ροή συνεχής και αδιάκοπη. Αυτή είναι η ανθρώπινη κατάσταση: μια συνείδηση ροής που μέσα της ταξιδεύουμε και δεν γίνεται να πάμε αλλιώς.

“Όταν ταξιδεύεις στο ποτάμι, πρέπει να πας με το ποτάμι” λέει η κινέζικη σοφία .

Συνεπώς να οδεύσεις προς το τέλος της ροής, προς το δέλτα του ποταμού της ύπαρξης, παρατηρώντας και συμπεραίνοντας μέσα σε μια στιγμή το τοπίο της ύπαρξης. Τη φύση. Τη φύση σου. Δεν είναι εύκολο. Είναι σχεδόν αδύνατο. Κι όμως: το αδύνατο είναι η ανθρώπινη κατάσταση. Αυτό το εξ υποστάσεως αδιανόητο που αρνείται το αδιανόητο, δηλαδή την ίδια του την υπόσταση ώστε να αποκτήσει υπόσταση και διάρκεια της υπόστασης, καθώς το ταξίδι συνεχίζεται και συνεχίζεται και συνεχίζεται…

Αγαπητοι φιλοι,

μετα απο τρια χρονια το παρον ιστολογιο κλεινει το κυκλο του.Αφηνω  την ψυχαναλυση και κανω τον γυρω του κοσμου με σκοπο την φωτογραφικη του αποτυπωση, σε περιοχες που υπαρχουν εντασεις και καταπιεση της γυναικας.

Αυτο βεβαια δεν εγινε τυχαια.Ασχολουμε με την φωτογραφια απο μικρη ηλικια.Το 1989-1990 εκανα φωτογραφικη απεικονιση της πτωσης του υπαρκτου σοσιαλισμου, για μικρα εντυπα στην Γαλλια.Τωρα μου δοθηκε η ευκαιρια συνεργασιας με εντυπα μεγαλης κυκλοφοριας για την απεικονιση των ιστορικων στιγμων που ζει η ανθρωποτητα. Ετσι ξεκινω ενα ταξιδι, που δεν ξερω που θα βγαλει, αλλα τουλαχιστον για μενα θα ειναι μια μεγαλη εμπειρια καταγραφης γεγονοτων που θα σημαδευσουν τον πλανητη για τα επομενα 10 χρονια.

Καπου στο μελλον μπορει να τα πουμε ξανα….

Καλο δρομο στο καθενα προσωπικα η φιλη σας Βανεσσα η Σκορπινα κατα κοσμο Βανεσσα Μπρινσε.

ΤΕΛΟΣ

Aποχαιρετισμος Βανεσσας

Aποχαιρετισμος Βανεσσας

Άκουσα για πρώτη φορά τον Lacan το 1964 στην Έcole Normale Superieure. Η ανάμνησή μου είναι ξεκάθαρη και συγκεχυμένη συγχρόνως. Ξέθωρη ως προς αυτά που έχει να πει, διαπεραστική όμως, ως προς τον τρόπο που αυτά είχαν ειπωθεί. Ήταν η πρώτη φορά που άκουγα κάποιον να εκφέρει ένα λόγο με σκοπό να διατηρήσει το νόημα, τη σημασία, το αποτέλεσμα της τομής. Η πρώτη φορά, που ένας λόγος, μέσα από μία γλώσσα και ένα σώμα, μου φαινόταν πως επέστρεφε σ’αυτήν την ίδια για να πάει πιο πέρα απ’ αυτήν. Δέκα τρία χρόνια αργότερα έχω την ίδια εντύπωση: κοιτάζω έκπληκτος το πυκνό ακροατήριό του να συνωστίζεται μπροστά του και να κρατά σημειώσεις. Διαπιστώνω με έκπληξη τον τρόπο με τον οποίο όλος ο κόσμος, σιγά σιγά, επαναλαμβάνει αυτά που λέει, τον μιμείται, τον ιδιοποιείται, τον επικαλείται. Σαν να ήταν αδύνατο, στην περίπτωσή του, να δρασκελίσεις το κατώφλι του ακούσματος ή τον τοίχο του ήχου.

Ξεκινώντας από ομόκεντρους κύκλους, από το σεμινάριό του που φέρνει στο νου το διαβολικό ντιβάνι ψυχανάλυσης, ο Λακάν προκαλεί το φόβο. Από πού βγαίνει αυτή η φωνή και μιλάει σε ένα αυτί που απομάκρυνε τόσες και τόσες φωνές; Τι απομένει να πούμε ακόμη, όταν ο καθένας ή καθεμιά επανέλαβε χιλιάδες φορές την οικειωμένη κενότητα των ονείρων; Ο Λακάν ανεβαίνει στο βήμα σαν μια γκραβούρα του Durer. Δεν προφέρει παρά μόνο δύο-τρείς φράσεις και να ένας ασημένιος φωτοστέφανος, θαρρείς από χαλκεμένο σύμπλεγμα, δημιουργείται γύρω του. Παράξενος άγιος, παράξενος μοναχός –ιππότης – ιεροκήρυκας μιας άλλης εποχής. Παράδοξη, φοβερή μεγαλοσύνη, σ’εκπλήσσει με την παραξενιά της.

Η αίθουσα όπου μιλάει ο Λακάν θα μοιάζει σε λίγο με συνέλευση νυσταγμένων. Καθώς μερικοί αντιλήφθηκαν τελικά ότι δεν καταλαβαίνουν τίποτα, έφεραν τα μαγνητόφωνά τους. Τα μικρόφωνα κρέμονται από τα μεγάφωνα σαν δεκανίκια. Ελπίζουν πως το τύμπανό τους μια μέρα θα ανοίξει. Για μεγαλύτερη ασφάλεια, νάτοι που σκύβουν στις σημειώσεις τους. Το αντικείμενο με α μικρό, το μεγάλο Άλλο, με Sδιαγραμμένο, η σπείρα, το phi της φαλλικής απόλαυσης, το σημαίνον – δάσκαλος έρχονται να στριμωχτούν στα τετράδια των μαθητών. Δεν υπάρχει σεξουαλική σχάση, η γυναίκα δεν υπάρχει, η γυναίκα δεν είναι ολόκληρη… Οι ρηματοποιημένες αρνητικές εκφράσεις ανταποκρίνονται στα γραμμένα καταφατικά σχήματα. Ο Λακάν κατέχει την τέχνη της επανάληψης, της συντριβής, της υποκριτικής προσπάθειας, της εξάντλησης, της δριμύτερης επαναφοράς. Ο Λακάν είναι η εύστοχη παύση. Λακάν σημαίνει αναστεναγμός, πάθος διεστραμμένο, έξαρση, ανέκδοτο, αργκό, εμπαιγμός, βρισιά, βροντή με διαλείψεις, ατέλειωτη λεπτολογία, βαριά πλήξη, ευφυολόγημα, λογοπαίγνιο και φλυαρία, μεγαλείο. Έχουμε τον Λακάν μυστικό, τον Λακάν ασματοποιό, τον Λακάν μυσταγωγό, τον Λακάν Δον Ζουάν, τον Λακάν σούπερ καθηγητή, τον Λακάν Αριστοτέλη, τον Λακάν πάτερ φαμίλια, τον Λακάν γιατρό, τον Λακάν κομπογιαννίτη, τον Λακάν αποφθεγματικό, τον Λακάν πανούργο, τον Λακάν να μορφάζει, τον Λακάν να υποφέρει. Υπάρχει ο γενναιόδωρος Λακάν, ο ταπεινός Λακάν, ο ματαιόδοξος Λακάν, ο χλευαστής Λακάν, ο γκρινιάρης Λακάν. Ο ωρυόμενος Λακάν, ο μεμψίμοιρος Λακάν, ο Λακάν που ξεφυσά, ο Λακάν που κατακτά. Ο Λακάν αινιγματικός, ο Λακάν ακατάληπτος, ο Λακάν βίαιος, ο Λακάν φιλικός, ο Λακάν λογικός, ο Λακάν γλωσσολογικός, ο Λακάν μαθηματικός και τοπολογικός. Ο Λακάν πούρο και ο Λακάν μαντήλι. Ο Λακάν καταβεβλημένος και ο Λακάν αληθινός. Το αξιοθαύμαστο είναι ότι αυτό δίνει κάτι σαν άψογο διάκοσμο μιας χαρούμενης γνώσης.

Όταν παράγεται κάτι τέτοιο, με άλλα λόγια ένα στυλ που υποβάλλει αυτό το δυσεύρετο παράδοξο φαινόμενο: έναν άντρα, τότε μπορούμε να πούμε ότι η εποχή αναγγέλλεται μυστηριωδώς σε όλο της το βάθος. Ο μύθος μεγαλώνει σιγά σιγά. Η έκφραση «λέει» (on dit-γαλλικά) μαίνεται. Η έκφραση «φαίνεται» (il parait-γαλλικά) παίρνει τους δρόμους. Είναι απίθανα διασκεδαστικό. Ζοφερό. Καταπληκτικό, ας γράψουμε καλύτερα: μεσσιανισμός. Αυτό, (Ca-γαλλικά) γκαρίζει, βελάζει, αποβλακώνει, παραβγαίνοντας για το ποιος περισσότερο. Αυτό, αγανακτεί, κατηγορεί, ξανακατηγορεί, μπερδεύει τις δαγκάνες του. Αυτό αποκλείει, διαφωνεί, μηχανορραφεί, συκοφαντεί, νοιάζεται. Δεν φαντάζεται κανείς πόσους απασχολεί. Μέχρι τα σπλάχνα τους, κι αυτό δεν κρύβεται.

Είναι πανεπιστήμιο χωρίς να λείπει τίποτε. Η φιλοσοφία χωρίς εξαίρεση. Η θρησκεία, ο πολιτικός μηχανισμός. Και προπαντός : l’effemme ( Effet+femme=effemme/αποτέλεσμα +γυναίκα=)
Η effemme είναι η γνώμη και βουίζει καθώς διαδίδεται το όνομα. Κάπου κάπου η effemme πείθει έναν ευγενικό ιππότη φιλοσοφίζοντα να πάει να φιλονικήσει με τον Λακάν. Αφού τον προκαλέσει, η ατμόσφαιρα πάλλεται, ο Λακάν υποκρίνεται πως φιλονικεί λίγο και εγκαταλείπει απότομα. Είχε ήδη γραφτεί, τόσο το χειρότερο.

Ο Λακάν πρόσφατα επιμένοντας για τον Τζόυς,  μας απαλλάσσει από τη σουρεαλιστική βλακεία, η οποία θα μπορούσε να μας κρύψει την τομή που δημιούργησε ο Φρόυντ. Όσον αφορά τους λίγους σε  διεθνή κλίμακα αντιπροσώπους της ψυχανάλυσης, εναντιώνονται υπομονετικά, διεξοδικά, στον Λακάν μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσουν αυτά που λέει. Αυτό γίνεται από καιρό και θα κρατήσει καιρό. Ο Λακάν θα αντιγραφεί, θα αναιρεθεί, θα συμπληρωθεί, θα σχολιασθεί, θα αναλυθεί, θα αναφερθεί, θα διωχθεί, θα επιπληρωθεί. Μεταξύ μεταφυσικής και παραφυσικής, υπάρχει η φαλλαφυσική που παράγει την αντι-φαλλαφυσική.  Ο Λακάν, αυτός, δεν πιστεύει στην πρόοδο (έσχατη ύβρις).

Και τέλος, να και ο κόμβος του Μπορομέ, τελευταία σπαζοκεφαλιά. Ο Λακάν δύσλυτος και περιπεπλεγμένος. «Το τάγμα του Λακ ιδρύθηκε το 1352, από τον Louis de Tarente, βασιλιά των δύο Σικελιών και της Ιερουσαλήμ. Το ονόμαζαν κοινώς το τάγμα του Κόμβου (σπάνια του Λακ) διότι οι ιππότες έφεραν πάνω τους, για διακριτικό σημάδι, έναν κόμβο από τυλιγμένο σχοινί. Αλλά το πραγματικό όνομα είναι τάγμα του Αγίου Πνεύματος της Ειλικρινούς Επιθυμίας, όπως μαρτυρούν οι διατάξεις των κατά στατικών, δημοσιευμένες από τον Montfaucon. Το τάγμα διαλύθηκε όταν χάθηκε ο ιδρυτής του».

Ο φροϋδισμός κοιμόταν αλά αμερικανικά. Ο Ζακ Λακάν ήρθε και τον ξύπνησε, στη Γαλλία –και σήμερα πια και σ’ όλο τον κόσμο. Όπως σ’ ένα ουέστερν, ο ήρωας τιμωρεί τους κακούς –στην προκειμένη περίπτωση τις κακές ερμηνείες– και αποκαθιστά τον ορφανό Φρόυντ σ’ όλα του τα δικαιώματα.

15 Ιανουαρίου 1977: Το Ornicar, περιοδικό φυλλάδιο του φροϋδικού χώρου, κυκλοφορεί ένα συμπλήρωμα για το όγδοο τεύχος του, με τον τίτλο: Ο αφορισμός. Αλλά-που-είναι-λοιπόν-ο Ornicar; Κάτω από το πρόσωπο του αφορισμένου. Πρόκειται για τον Ζακ Λακάν: η μακριά ιστορία της απομάκρυνσής του από τη Διεθνή Ψυχαναλυτική Εταιρεία, από το 1959 έως το 1965, εκτυλίσσεται από γράμμα σε γράμμα, από συνεδρίαση σε συνεδρίαση.

Συγκρίνοντας τον μικρό κόσμο των ψυχαναλυτών με μια θρησκευτική κοινότητα, ο Λακάν ταυτίζεται με τον Σπινοζά. Απλούστατα. «Πρόκειται λοιπόν για κάτι καθαυτό συγκρίσιμο με αυτό που αποκαλούν σε άλλους τόπους μέγιστο αφορισμό. Αλλά και πάλι κάτι τέτοιο δεν αποφασίζεται ποτέ στους τόπους όπου ο όρος ακόμη χρησιμοποιείται, χωρίς τη δυνατότητα επιστροφής. Με τη μορφή αυτή υπάρχει μόνο σε μια θρησκευτική κοινότητα που χαρακτηρίζεται από τον ενδεικτικό, συμβολικό τίτλο της “συναγωγής” και περί αυτού ακριβώς πρόκειται στην περίπτωση του Σπινοζά» (Ο Ζακ Λακάν στο σεμινάριό του, στις 15 Ιανουαρίου 1964). Ναι αλλά τον καιρό εκείνο διακινδύνευε κανείς τη ζωή του την ίδια μέσα στη θεωρία. Αντίθετα, το σχίσμα του Ζακ Λακάν επιβεβαίωσε σταθερά τη θέση του σε ένα χώρο της διανόησης και ο ίδιος έγινε, μια ηγετική μορφή στοχαστή και μάλιστα αδιαμφισβήτητη μέχρι που…

1953: Όλα αρχίζουν στη Ρώμη. Η οικογένεια συσκέπτεται σε Συνέδριο: το συνέδριο των ψυχαναλυτών των λατινογενών γλωσσών. Ο Λακάν εκφωνεί μέσα σε μια ήδη τεταμένη ατμόσφαιρα ένα λόγο που έγινε πασίγνωστος με τον απλό τίτλο «Λόγος της Ρώμης». Η γλώσσα ήδη προβάλλει στην επική της φύση: «τέτοιος είναι ο τρόμος που κυριεύει τον άνθρωπο μόλις ανακαλύπτει τη μορφή της εξουσίας του, που την αποστρέφεται μέσα στην ίδια του τη δράση όταν αυτή η δράση τη δείχνει γυμνή. Είναι η περίπτωση της ψυχανάλυσης». Πρώτες λέξεις ενός πραγματικά νεοτερικού λόγου, και μάλιστα ανανεωτικού. Λειτουργία και Πεδίο της Ομιλίας και της Γλώσσας στην Ψυχανάλυση: ο τίτλος δείχνει αρκετά ότι το ζήτημα είναι να θεσπιστεί η ομιλία ως μόνο θεραπευτικό μέσο, εμπνευσμένο από κάποιον Φρόυντ και ενάντια στο νερούλιασμα της ψυχανάλυσης στην αμερικανική έκδοσή της, με τον μπιχαβιορισμό και τον αντιϊστορισμό ανακατεμένους σε μια ψυχολογία προσαρμοστικού τύπου. Τα θεωρητικά θεμέλια που θα προκαλέσουν αργότερα τον αποκλεισμό του Λακάν, είναι ήδη παρόντα: η ψυχανάλυση γίνεται πάνω στο υποκείμενο, όχι πάνω στο εγώ∙ «η τέχνη του ψυχαναλυτή οφείλει να αναιρέσει τις βεβαιότητες του υποκειμένου μέχρι που να αναλωθούν κι οι τελευταίοι αντικατοπτρισμοί» και την επιτυγχάνει με μια ευτυχή στίξη, δηλαδή με μια κατάλληλη προσαρμογή του απαραβίαστου χρόνου της ψυχαναλυτικής συνεδρίας που καθορίζεται αυστηρά σε σαράντα-πέντε λεπτά, ό,τι και αν λέει ο ψυχαναλυόμενος∙ αλλά τούτο δεν εξηγείται παρά μόνο από μια νέα θεωρία του ασυνείδητου, το οποίο για ένα συγκεκριμένο υποκείμενο είναι ο λόγος του άλλου, και ταυτόχρονα ένα λογοκρινόμενο κεφάλαιο μιας απόκρυφης ιστορίας. Πλήρης ομιλία, αυτή που αποκαθιστά σε μια δυαδική σχέση τη κρυμμένη αλήθεια, και αυτό μόνο με τη διασταύρωση της γλώσσας∙ κενή ομιλία, αυτή που επαναλαμβάνει την απόκρυψη. Ο λόγος της Ρώμης είναι βαθιά διαποτισμένος από φιλοσοφία, με την πιο πανεπιστημιακή έννοια της λέξης: ο Χέγκελ, ο Κίρκεγκααρντ, ο Πλάτων παραγεμίζουν τη φροϋδική δοξασία (doxa) μ’ ένα νέο τόνο. Τέλος της πρώτης σκηνής: μπροστά στην εμβρόντητη οικογένεια, ο ήρωας αναγγέλλει τις μελλοντικές εποχές μ’ ένα μύθο παρμένο από το Upanishad: ο μύθος, που είναι μια παραβολή πάνω στην πολυσημία ενός φαινομένου –Da– που το προκαλεί ο Πραζαπάτι, θεός του κεραυνού, τελειώνει έτσι: «ο Πραζαπάτι απαντά σε όλους: με ακούσατε».

Έχοντας έτσι διασχίσει θλιβερές έρημους, με το πρόσωπο σκαμμένο από την άμμο και τον άνεμο, ο ήρωας, μέσα από διαδοχικές συναντήσεις παύει να είναι πλέον μόνος. Εγκαθίσταται σ’ ένα χωριό, στα σύνορα του Μεξικού, κι εκεί ιδρύει μια κοινότητα σε ράντσο, στο κοίλωμα μιας καλά προστατευμένης κοιλάδας. Το ράντσο των καταραμένων.

1964: Ο Λακάν ιδρύει τη Φροϋδική Σχολή του Παρισιού: «Ιδρύω –το ίδιο μόνος όπως ήμουν πάντοτε στη σχέση μου με την υπόθεση της ψυχανάλυσης– τη Γαλλική Σχολή της Ψυχανάλυσης της οποίας θα ασκήσω, αυτοπροσώπως για τα τέσσερα χρόνια που έρχονται και για τα οποία τίποτε δεν μου απαγορεύει να απαντήσω, τη διεύθυνση». Σκοπός: η αδιάκοπη κριτική των παγίδων και των αποκλίσεων που βάζουν σε κίνδυνο την πρόοδο της υπόθεσης. Μοίρασμα σε μικρές ομάδες εργασίας –τα καρτέλ– και «εγκύκλια» οργάνωση. Τρία τμήματα: Γνήσια Ψυχανάλυση, έρευνα πάνω στη λεγόμενη «διδακτική» ψυχανάλυση. Εφαρμοσμένη Ψυχανάλυση, θεραπευτική και κλινική ιατρική∙ Απογραφή του Φροϋδικού Πεδίου που περιλαμβάνει άλλωστε τρία υποτμήματα που συνδέουν την ψυχανάλυση με το γενικό θεωρητικό σύνολο. «Συνεχής σχολιασμός του ψυχαναλυτικού κινήματος, συνάρθρωση με τις συγγενείς επιστήμες, ηθική της ψυχανάλυσης». Η ψυχανάλυση, με το τελευταίο αυτό τμήμα δέχεται μη-ψυχαναλυτές, μεταξύ των οποίων πολλούς εκκολαπτόμενους νεαρούς φιλόσοφους. Ο Λακάν δεν θέτει γι’ αυτό παρά μόνο δυο προϋποθέσεις: «μια πράξη (praxis) της θεωρίας, χωρίς την οποία η τάξη των συγγενειών που διαγράφουν οι επιστήμες που επονομάζουμε επαγωγικές, θα μείνει στο έλεος της πολιτικής ακυβερνησίας που υψώνεται από την ψευδαίσθηση μιας παγκόσμιας τυποποίησης» (ακόμη αυτή η γηραιά έχθρα με την Αμερική)∙ και ακόμη να είναι οι προσχωρούντες «αποφασισμένοι εργάτες».

Αλλά ακόμη πρόκειται για την ιστορία της κοινότητας.

1966: Βγαίνουν την ίδια χρονιά τα Écrits (Γραπτά) του Ζακ Λακάν από τις εκδόσεις του Seuil και το βιβλίο Les Mots et les Choses του Μισέλ Φουκώ. Τεράστια επιτυχία στις πωλήσεις και των δυο έργων –η θεωρία, η αληθινή, είχε τότε πέραση. Τα Écrits καλύπτουν μια περίοδο που εκτείνεται από το 1946 μέχρι το 1966∙ απ’ τη στιγμή της δημοσίευσής τους γίνονται αντικείμενο πάθους, σχολίων, μελέτης. Προοδευτικά, στη Φροϋδική Σχολή θεσπίζονται ομάδες «μελέτης του Λακάν», που συναντιούνται για να αναδιφήσουν επ’ άπειρον τα δυσκολότερα κείμενα. Το Les Mots et les Choses εγείρει τον ενθουσιασμό του Λακάν που χαιρετίζει ως εύρημα τον τίτλο του έργου, αφού ο ίδιος επί μακρόν εντρύφησε… πάνω στο σύμβολο ως λέξη, θάνατο του πράγματος, καταγραφή… εν απουσία του. Σε δεύτερη φάση ρίχνεται σε μια θεωρητική μονομαχία για την ερμηνεία ενός πίνακα: τις Ménines του Βελάσκουεθ που φτιάχνουν μ’ ένα περίλαμπρο σχόλιο το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του Φουκώ. Εκδοχή του Φουκώ: ο πίνακας του Βελάσκουεθ σκηνοθετεί την αναπαράσταση ως έννοια, δοσμένη ως μεταφορά μιας αντανάκλασης μέσα σ’ έναν μικρό καθρέπτη της μορφής του βασιλέως, που άλλωστε λείπει από τον πίνακα, γιατί αυτός είναι ο υποτιθέμενος θεατής του ζωγράφου του που ασχολείται με την απεικόνιση της ίδιας του της οικογένειας, της βασιλικής οικογένειας. Εκδοχή του Λακάν: αποδείξεις και χρυσοί αριθμοί επιστρατεύονται, για να υποστηρίξουν ότι κέντρο του πίνακα δεν είναι η μορφή του βασιλιά, αλλά το φύλο, το κρυμμένο πίσω από το φαρδύ κορσέ, της μικρής λευκής και ρόδινης ινφάντας. Ο Φουκώ δουλεύει πάνω στην ιδεολογία, στο συνειδητό της μέρος και πάνω στ’ ασυνείδητα σχίσματά της. Ο Λακάν δουλεύει πάνω στο ασυνείδητο των προσώπων μέσα απ’ την ιστορική τους σχέση. Άλλωστε ο Φουκώ δεν δείχνει την παραμικρή συμπάθεια για την ψυχαναλυτική υπόθεση και τη θέτει ριζικά υπό αίρεση στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του. Η ιδέα αυτή θα τραβήξει το δρόμο της: θα υπάρξει κριτική και κριτική της ψυχανάλυσης.

Η πρώτη αυτή συνάντηση οδηγεί σε μια μονομαχία άοπλη, ευγενική, πλην επίμονη. Ο ήρωας αποκτά τη συνήθεια να ρίχνει μέσα στο ράντσο του αναθέματα: κάθε νέο βιβλίο θα ψυχαναλυθεί ή όχι δημόσια∙ καραδοκούν τις μικρές του φράσεις με τόση προσοχή όσο και κείνη με την οποία οι δημοσιογράφοι καραδοκούν τις φράσεις του αρχηγού του κράτους, ενός γέρου αινιγματικού, ειδικευμένου στο ελλειπτικό στυλ και τους αιφνιδιασμούς. Είναι περίπου η εποχή του «La mano en la mano» στο Μεξικό ακριβώς. Μα αυτό δε θα εμποδίσει νεαρούς ήρωες που αναζητούν τη μύηση να επιδιώξουν τη μονομαχία∙ κι ωστόσο η ταχύτητα του ήρωα στο τράβηγμα του κολτ έχει γίνει παροιμιώδης.

1967: Πάντοτε στις εκδόσεις Seuil δημοσιεύεται η επιθεώρηση Scilicet της Φροϋδικής Σχολής του Παρισιού. Η επιθεώρηση τούτη παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα που προκαλεί πολλούς να φλυαρήσουν: όλα τα κείμενα είναι ανώνυμα εκτός από αυτά του Λακάν. Έκτοτε οι συγγραφείς ξαναπήραν τα κείμενά τους και τα ενέταξαν ανώνυμα σε συλλογές που εκδόθηκαν. Την ίδια χρονιά κυκλοφορεί το De la Grammatologie: πρόκειται για ένα από τα πρώτα κείμενα του Ζακ Ντεριντά που καταγγέλλει το καταχρηστικό προνόμιο της ομιλίας πάνω στο γράψιμο και τη «λογοκεντρική» ιδεολογία, κριτικάροντας τον Ρουσώ και τον Λεβί-Στρως. Σχεδόν ταυτόχρονα βγαίνει το L’Écriture et la Différence του Ντεριντά και πάλι. Μια γραφή πολύ δουλεμένη, με μια ρητορική εκλεπτυσμένη και κερματισμένη, «αποδομημένη», στους αντίποδες της λακανικής «φράσης»: μια σκέψη πρωτότυπη, που ξεσηκώνει αμέσως οπαδούς και ακόλουθους γύρω από την κριτική της γλώσσας και την ιδεολογία της γλώσσας. Ο Λακάν δεν διστάζει για πολύ πριν την καταδικάσει. Σ’ αυτή τη γόνιμη για την έρευνα περίοδο, ο Αλτουσέρ αρχίζει να ξαναοργανώνει σοβαρά τη διδασκαλία της φιλοσοφίας στην École Normale Supérieure όπου διεξάγονται στο εξής τα σεμινάρια του Λακάν∙ ένα άρθρο «Ο Φρόυντ κι ο Λακάν» που δημοσιεύτηκε στη Nouvelle Critique, την επιθεώρηση των διανοουμένων κομμουνιστών, ανοίγει ένα πρώτο ρήγμα στην πλήρη πλέον αντίθεση του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος με την ψυχανάλυση. Οι πολιτικές θέσεις του Λακάν παραμένουν αινιγματικές, υπαινικτικές, αρκετά ανοιγμένες σε όλους τους ανέμους, έτσι που όλα τα κινήματα να μπορούν να αναγνωριστούν σ’ αυτόν.

1968: Τίποτε πια δεν εκδίδεται, σύγχυση των εκδοτών, πώς να προσανατολιστείς; Μετά από μια άνθηση κειμένων που επωάστηκαν με εξαιρετική γρηγοράδα, που μίλησαν για τους φοιτητές, για τον ελεύθερο λόγο, για την επανάσταση, φύρδην-μίγδην, τα πάντα εξαφανίζονται για αρκετά χρόνια. Καθένας καταφεύγει στα χωράφια του, σκεφτόμενος για τις σχέσεις ανάμεσα στους λευκούς και τις άλλες φυλές, επί ποδός πολέμου.

1972: Έτσι λοιπόν, μέσα σε μια σχετική ηρεμία, καιρό αργότερα εκδίδεται ο «Αντί-Οιδίποδας» των G. Deleuze και F. Guaratti. Τραχύ κείμενο, γραμμένο σ’ ένα στυλ παράφορο, που στηριγμένο στον Λακάν, αντιστρέφει τους δικούς του σκοπούς: μια ριζική και βίαιη κριτική των ψυχαναλυτικών πρακτικών, οι οποίες, σύμφωνα με τους συγγραφείς, «οιδιποδειοποιούν» τα υποκείμενα, στριμώχνοντάς τα σε μια άκαμπτη τάξη, την τάξη της οικογένειας και των εννοιών. Συμβαίνει ο Λακάν να έχει από εδώ ή από κει θέσει, με σωφροσύνη, υπό αίρεση την οιδιπόδεια θεωρία του Φρόυντ, θεωρώντας την ένα «μύθο». Αλλά η εννοιολογία των Ντελέζ και Γκουαταρί παράγει δικούς της όρους: επικρατειοποίηση, απο-επικρατειοποίηση (μήπως ίσως μόνο και μόνο για να είναι όροι αδύνατο να προσφερθούν;) επιθυμητικές μηχανές και κυρίως η σχιζοανάλυση, απολογία της σχιζοφρένειας ενάντια στην παράνοια. Ό,τι το 1968 ζητούσε να αγωνιστεί ενάντια στην έννοια και τη θεωρία, τάσσεται κάτω από τα λάβαρα του φιλόσοφου Ντελέζ και του Γκουαταρί, ψυχαναλυτή της Φροϋδικής Σχολής, επομένως, φαινομενικά «λακανικού». Οι συνέπειες του «Αντι-Οιδίποδα» είναι γρήγορες και σημαντικές∙ οι πολιτικές επιλογές μπαίνουν στην ορμητικότητα όλων των αριστερισμών∙ στη Βενσέν, όπου ο Λακάν εισέπραξε αποτυχίες και αμφισβητήσεις, τα σεμινάρια του Ντελέζ γεμίζουν ως το αδιαχώρητο. Ο όρος του «γκουρού» αρχίζει να αναδύεται, είναι η εποχή όπου οι διανοούμενοι «οδηγοί» μπαίνουν στη θέση του μαιτρ, αρνούμενοι ταυτόχρονα την κυριαρχία τους, μ’ όλα τα μέσα, αντίθεση από την οποία κανείς ακόμη δεν έχει πραγματικά βγει. Ο Λακάν συνεχίζει τη διδασκαλία του: μοιάζει ν’ αφήνει σ’ άλλους τη φροντίδα να κάνουν τον πόλεμο με τον Γκουαταρί και τον Ντελέζ.

Ο ήρωας έχει τώρα προοδευτικά πάρει τη μορφή ενός πατριάρχη και δεν βγαίνει καθόλου από το ράντσο∙ γίνεται σερίφης, διοικεί την κοινότητα και είναι ο νόμος παρά τις μικρές εξεγέρσεις που από καιρό σε καιρό εμφανίζονται. Κάποτε, μόνος, μάχεται ακόμη μια φυλή κακοποιών, έτσι για να δείξει ότι εξακολουθεί να είναι γρήγορο πιστόλι. Αλλά η κοινότητα γύρω του εξαρθρώνεται σιγά σιγά, κι αλλού οι επιθέσεις γίνονται όλο και πιο ζωηρές και πιο ειλικρινείς.

1973: Στο εσωτερικό της κοινότητας βγαίνει μια νέα επιθεώρηση με τίτλο L’Ordinaire du Psychanalyste, από τις εκδόσεις Les Mains Libres. Επιφανειακά πρόκειται για την ίδια αρχή, όπως στην περίπτωση του Scilicet, δηλαδή την ανωνυμία∙ αλλά εδώ εφαρμόζεται αυστηρά μέχρι και για τη διεύθυνση που ασκείται από τον «Sigismond». Συγκινητικά κείμενα επιχειρηματολογούν ενάντια στην ανωνυμία, αλλά εις μάτην. Γίνονται δεκτά, χωρίς λογοκρισία, όλα τα κείμενα αρκεί να προέρχονται από εκείνους που βρίσκονται σε ανάλυση ή είναι ψυχαναλυτές. Όλες οι ανησυχίες και οι έρευνες βρίσκουν τη θέση τους, δίνοντας μια εφήμερη μαρτυρία, για την κατάσταση της ψυχανάλυσης σ’ αυτή την περίοδο. Η επιθεώρηση αυτή διατηρείται ακόμη, σύμφωνα με τις ίδιες αρχές∙ και ήδη από το πρώτο της τεύχος, χωρίς αμφιβολία λόγω της ανωνυμίας, η «ηγεμονία» του Λακάν, η κυριαρχική συμβολική του θέση, κι όλες οι μυθολογίες, αρχίζουν να αναδύονται. Αλλά κι όλος ο κόσμος πληρώνει: «Μα όχι Ζιλ-Φελίξ, η δική μου μα-κίνα (ma-chine = μηχανή) δεν είναι δική σου…». Πολλά κείμενα διηγούνται την καθημερινή ζωή της κλινικής, της θεραπευτικής ψυχαναλυτικής πρακτικής. Είναι η συνήθης ζωή της ψυχανάλυσης. Εκτός των τειχών κυκλοφορεί ένα μικρό σοφό βιβλίο που αναλύει με κριτικό τρόπο ένα κείμενο του Λακάν το οποίο αναπλάθει τη γλωσσολογία του Σωσσύρ: L’Instance de la Lettre dans l’Inconscient. Το βιβλίο ονομάζεται Le Titre de la Lettre των Nancy και Lacoue-Labarthe. Ο Λακάν δοξάζεται με το να σχολιαστεί και να ξαναδιαβαστεί από άπιστους οπαδούς. Αρχίζει η δημοσίευση με το σταγονόμετρο των Σεμιναρίων του Λακάν, ξεκινώντας από το Les Quatre Concepts Fondamentaux de la Psychanalyse.

1974: Τηλεόραση κατά πλεονασμόν. Είναι η σχέση, λέξη προς λέξη, μιας εκπομπής που σκηνοθέτησε ο Μπενουά Ζακό, στην οποία ο Λακάν απαντά στις ερωτήσεις που του θέτει η φωνή του Ζακ-Αλέν Μίλλερ. Η αρχή της εκπομπής εντυπωσίαζε με τη μεγάλη απλότητα: «Λέω πάντα την αλήθεια: όχι ολόκληρη την αλήθεια, γιατί να την πούμε ολόκληρη, δεν το καταφέρνουμε». Μικρή στροφή προς τα πίσω, και κλοτσιά από την παπική παντούφλα: σε μια ερώτηση του Μίλλερ σχετικά με μια φράση του Λακάν η οποία είχε απευθυνθεί στους «νέους» στην Βενσέν: «Ως επαναστάτες, επιθυμείτε έναν κύριο. Και θα τον έχετε.», ο Λακάν απαντά: «Με παρασκότιζαν, ήταν τότε του συρμού. Ήμουν υποχρεωμένος να κάνω αισθητό το ζήτημα. Ένα ζήτημα μάλιστα τόσο αληθινό που έκτοτε σπεύδουν στο σεμινάριό μου. Προτιμούσα την ησυχία μου απ’ το να κάθομαι με τη μαγκούρα στο χέρι». Το σύνολο, αν κοιτάξει κανείς τα πράγματα από κοντά –ή κι από πολύ μακριά–, είναι ενός εξαιρετικού χιούμορ: ο Λακάν προβάλλεται ορίζοντας τον εαυτό του ως «self-made man» που τα κονόμησε χάρη στο λόγο της ψυχανάλυσης, υιοθετώντας εξ ολοκλήρου τις εικόνες της.

Ευλαβικά χέρια περισυλλέγονται όλο και περισσότερο, και το παραμικρό κείμενο του ήρωα, σκιαγραφώντας τα πρώτα του χρόνια, τις πρώτες του περιπέτειες.

1975: Δημοσίευση –πάντα από τις εκδόσεις του Seuil– της διδακτορικής διατριβής του Λακάν στην ιατρική επιστήμη: «De la Psychose Paranoïaque dans ses Rapports avec la Personnalité». Είναι το πιο παλιό κείμενο του Λακάν, του 1932. Έτσι, η παλινδρόμηση, μέχρι το πρώτο κείμενο, συμπληρώνει τον κύκλο της διαδρομής. Η κατάσταση γύρω του σταθεροποιείται μέσα στην κίνηση «επίθεση-άμυνα» τονισμένη από ένα νέο και συγκεχυμένο στοιχείο: με τη δημοσίευση του Speculum, της Λυς Ιριγκαραί, μια νέα μορφή κριτικής καθιερώνεται. Ο Λακάν και η θεωρία του αναπαρίστανται ως ο φαλλός που κυριαρχεί μια θεωρία απαγορευμένη στις γυναίκες. Πώς να σκεφτείς χωρίς να είσαι φαλλός, υπάρχει ή όχι μια εφικτή γυναικεία γραφή ή διαδρομή; Ακόμη συζητούν γι’ αυτό.

Στην τελευταία σκηνή –μήπως είναι η προτελευταία;– σιωπηλός ο ήρωας παρευρίσκεται στην αναπαράσταση του αποκλεισμού του από τις πηγές του. Ήταν μια φορά κι έναν καιρό ένας νέος ήρωας που καυγάδιζε με την οικογένειά του και που όταν ανεξαρτητοποιήθηκε, έφυγε να κλέψει τη σοφία στον κήπο όπου οι Νόρμες υφαίνουν, κάτω από μια μεγάλη μελικουκιά, το υφάδι του χρόνου. Όταν έχασε ένα μάτι, έκανε δική του οικογένεια η οποία από καυγά σε καυγά οδήγησε όλο τον κόσμο στο χαμό, σε μια πυρκαγιά μεσ’ το λυκόφως, που ο θείος ήρωας κοίταζε μ’ ένα σκοτεινό μάτι, πυρκαγιά αναμμένη από τις γυναίκες… Αλλά όχι, έκανα λάθος στην ταινία, δεν πειράζει! Αλλού, σε βίντεο.

1977: Ένα πολύ βίαιο άρθρο υπογραμμένο από τη Ζαν Φαβρέ-Σααντά εξηγεί στους Temps Modernes –απ! για στάσου μ’ αυτούς δεν υπήρξε ούτε συνάντηση ούτε μονομαχία– γιατί, έπειτα απ’ την αυτοκτονία μιας ψυχαναλύτριας της Φροϋδικής Σχολής, παραιτήθηκε από τη Σχολή αυτή, με αφορμή το «πέρασμα», το σύστημα ενθρονισμού των ψυχαναλυτών ανάμεσά τους.

15 Ιανουαρίου 1977: Ornicar?, περιοδικό φυλλάδιο του φροϋδικού χώρου, κυκλοφορεί…

Τέλος ()

Copyright: Magazine Littéraire

Μετάφραση: Δ. Σερεμέτης

Σημείωση: Τέλος προς το παρόν, για την εποχή που γράφτηκε και δημοσιεύτηκε το άρθρο, γιατί έπονται κι άλλες σκηνές με πολύ σάσπενς και πρώτα από όλα η διάλυση της Φροϋδικής Σχολής με απόφαση του ίδιου του Λακάν, το 1980 (Σ.τ.Μ.).

Σε παλαιότερο κείμενό μου το οποίο αφορούσε στη συνεύρεση του Lacan με τον Dali αλλά αυστηρά εστιαζόταν στις κοινές και ως ένα βαθμό πλησίστιες, πάντως παθιασμένες εντρυφήσεις τους περί την Παράνοια, είχα κατ’ ανάγκη, en passant, παράσχει και κάποιες πληροφορίες για την εν γένει σχέση του πρώτου με τον Υπερρεαλισμό. Το θέμα βεβαίως κάθε άλλο παρά είχε εξαντληθεί. Είχε απλώς θιγεί.

Στο παρόν πόνημα θα αποπειραθώ να κάνω μια «ανεκδοτολογική» –για να αποφύγω το «ιστορική»– ανάπλαση των περιπετειών της συνεύρεσης του Lacan με τον υπερρεαλισμό κι αυτό μέσα από μια περίπου γραμμική παράθεση γεγονότων και μυθολογιών με κάποιες αναπόφευκτες ίσως κριτικές «σφήνες». Κι ακόμα, παρά το γεγονός ότι διατελώ εν επιγνώσει πως το όποιο περί Lacan κείμενο που φιλοδοξεί να αποβεί εμβριθέστερο ενός απλού «δημοσιογραφήματος» ή ενός «ιστορήματος» σχοινοβατεί επικίνδυνα, δεν θα ξεφύγω από τον πειρασμό να προσεγγίζω αναιδώς το ζέον πρόβλημα του αν και κατά πόσο και πως οι υπερρεαλιστικοί λεκτικοί ακροβατισμοί εγγράφονται ή επηρεάζουν τον ιδιόρρυθμο λακανικό λόγο –αν βεβαίως κάτι τέτοιο συνέβη το πάλαι ποτέ ή πιο πρόσφατα.

Το έργο του Lacan δεν παραχωρείται εύκολα στον –ακόμη και «ειδικό»– αναγνώστη. Η αποκωδικοποίησή του απαιτεί ικανές γνώσεις φιλοσοφίας και ιδιαίτερα μια, sine qua non, εξοικείωση με τον εγελισμό και τον χαϊντεγκερισμό και κάθε άλλο παρά μια επιπόλαια ανάγνωση του συνόλου του φροϋδικού corpus. Κι ακόμη τουλάχιστον κάποιες θεμελιώδεις γνώσεις στρουκτουραλιστικής γλωσσολογίας και ιδιαίτερα της σωσσυριανής έκφανσής της.

Ο Lacan κατά πάγια τακτική, απεχθάνεται την παράθεση ερμηνευτικών-βοηθητικών υποσημειώσεων αλλά και την αποκάλυψη των βιβλιογραφικών πηγών του. Έτσι: φροϋδικοί όροι παρατιθέμενοι στα γερμανικά, αρχαίοι όροι-λέξεις γραμμένοι στα ελληνικά ή εκφερόμενοι λατινιστί, φιλοσοφικές θέσεις-δάνεια ή αφετηριακά σημεία για το ξεδίπλωμα ενός λακανικού συλλογισμού θεωρούνται από τον συγγραφέα ως στοιχεία a priori γνωστά στον αναγνώστη.

Ο Lacan επίσης συστηματικά επιδίδεται στην παράθεση ή και την παραγωγή λογοπαιγνίων (γαλλιστί calembours, από το όνομα του Γερμανού γελωτοποιού Calemberg) αλλά προσοχή(!) όχι για να τέρψει ή ακόμη και ευχάριστα να αιφνιδιάσει, αλλά κυρίως για να επαληθεύσει τη δοξασία του ότι οι φωνολογικοί ακροβατισμοί στο επίπεδο του σημαίνοντος, με τη μορφή είτε της σύζευξης των λέξεων κάποιες φορές και με την παρεμβολή ανάμεσά τους μιας à la Heidegger παύλας, είτε –κυρίως– με τη μορφή του κατατεμαχισμού της λέξης εις τα εξ ων συνετέθη, όλες λοιπόν αυτές οι ανα-ψηλαφήσεις των λέξεων είναι ικανές –στις επιθυμιακές τους συμπαραδηλώσεις– να ανα-παράγουν αλυσίδες φθόγγων ή και υψιπετείς συνευρέσεις λέξεων με ένα –ασυνείδητο– σημασιακό αντίκρουσμα.

Αν και πολύ πρόωρα δεν θα δίσταζα εδώ να «διαγνώσω» ότι η λακανική χρήση των λέξεων δεν υφίσταται πολύ, τουλάχιστον ιδεολογικά –αν όχι πάντοτε πρακτικά- του υπερρεαλιστικού ιερού θέσφατου ότι «οι λέξεις κάνουν έρωτα» ή ακόμη και του επίσης υπερρεαλιστικού παιγνίου «Cadavre Exquis», ή της θεωρίας του «hasard objectif» του Breton και της παρέας του.

Η πρώτη πρώτη παράγραφος μιας πρόσκλησης-πρόκλησης την οποία ο Lacan απευθύνει στις 10 Μαρτίου 1980 μέσω της υπερέγκυρης «Monde» στους απανταχού της Γαλλίας (και του πλανήτη μας ίσως…) «λακανικούς» λίγο μετά τη διάλυση από τον ίδιο της «École Freudienne de Paris» και την ίδρυση της «La Cause Freudienne», αποτελεί ίσως ένα επαρκές δείγμα λακανικής γραφής από το οποίο ευχερώς κανείς θα μπορούσε να εκμαιεύσει κάποια από τα κύρια χαρακτηριστικά του λακανικού λόγου έτσι όπως αυτά παρατίθενται πιο κάτω:

«Delenda est –γράφει ο Lacan. Έκανα το βήμα να το πω, [βήμα] έκτοτε ανυποχώρητο. Καθώς [η ενέργεια μου αυτή] το καταδεικνύει με το να επιστρέψει κανείς στο παρελθόν δεν θα βρει παρά παγίδες –εκεί όπου λιγότερο έκανα École… απ’ όσο Colle».

Ο Lacan εκκινεί λατινιτί: «Delenda est». Ο αναγνώστης θα πρέπει κατ’ αρχήν έμπλεος αγωνίας να καταφύγει σε λατινο-γαλλικό λεξικό για να μάθει τι σημαίνει αυτό το «delenda» και εν συνεχεία σε κάποιον ιδιαζόντως ευγενικό λατινομαθή ρέκτη μελετητή του λακανικού έργου για να πληροφορηθεί ότι το «delenda» ανάγεται στην ιστορική φράση του Κάτωνος του πρεσβυτέρου: «Carthago delenda est» (Η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί) την οποία μανιωδώς επαναλάμβανε σε όλους τους λόγους του για να πείσει τους Ρωμαίους να αφανίσουν από προσώπου γης την Καρχηδόνα, πριν σηκώσει κεφάλι, πράγμα που τελικά επιτελέσθηκε. Στο ίδιο κείμενο αποκαλύπτεται και η λογο-παίγμων διάθεση του λακανικού λόγου –École… colle… γι’ αυτό το άφησα αμετάφραστο.

Ο Lacan ακόμη, που άδικα έχει κατηγορηθεί ως εκούσια ερμητικός, δυσκολονόητος και «σκοτεινός» δεν είναι στην ουσία παρά ένας μεγάλος –ναι, μεγάλος!– στυλίστας. Από εκείνους που δεν διστάζουν να υποτάσσουν την καθαρότητα και ευληπτότητα των όποιων νομάτων τους σε ένα σχοινοβατούντα και –γιατί όχι– ναρκισσευόμενο λόγο. Καθώς ο συγγραφέας δεν γράφει αλλά και γράφεται ή δεν μιλάει αλλά και μιλιέται, απόλυτα φυσιολογικό μοιάζει το γεγονός ότι, όταν αφήνεται να παρασυρθεί από αλυσίδες παραδόξων ή ξενιζόντων σημαινόντων ή φωνολογικών μουσικών συνειρμών, σε αυτή μόνο την περίπτωση, κατορθώνει να καταστήσει τον αναγνώστη κοινωνικό και συν-συνωμότη όχι των νοημάτων του –αλλά «του εκ βαθέων»– για να αποφύγω το παρακινδυνευμένο και αναιδές «του ασυνείδητου»- Νοήματός του ή καλύτερα του ερεθίσματος το οποίο του εκπέμπει.

Ο Lacan είναι ακόμη ο ρήτωρ του Ασυνειδήτου όπως εύστοχα η A. Kremer-Marietti τον οπτασιάζεται και τον βιώνει. Ίσως ένας υψιπετής σύγχρονος Σοφιστής –θα συμπλήρωνα επιφυλακτικά…

Ο Lacan τέλος θα πρέπει να αντιμετωπίζεται και ως μια λογο-τεχνική περίπτωση, ως ένας «σκεπτόμενος δαίμων» της λογοτεχνίας όπως ο G. Romet τον αποκαλεί στο αφιέρωμα το οποίο το «Magazine Littéraire» του επιδαψιλεύει το 1977. «Ο Lacan λογοτεχνικός κριτικός; –αναρωτιέται ο ίδιος συγγραφέας–. Και όμως μέσα στα «Écrits» αλλά και στα «Séminaires» παρελαύνει ένας ικανός αριθμός λογοτεχνών και αποσπασμάτων τους. Δεν συμβαίνει αυτό κατά τύχη. Εδώ [στην περίπτωση του Lacan] επιτελείται κάτι εντελώς διάφορο από μια απλή «διακόσμηση».

Και επί πλέον δεν είναι κατά τύχη που έξι χρόνια αργότερα το υπερέγκυρο λογοτεχνικό Αμερικανικό περιοδικό «Μ.L.N. Comparative Literature» αφιερώνει το τεύχος του Δεκεμβρίου 1983 στον αφηγητή ή «παραμυθά» Ιάκωβο Λακάν («Lacan and Narration»). Όπως και ο Romet, έτσι και ο Robert Con Davis μοιάζει να θέλει να κατ’ αρχήν να απολογηθεί γιατί ένα λογοτεχνικό περιοδικό φιλοξενεί έναν ψυχαναλυτή. Στο άρθρο του «Lacan and Narration» αναρωτιέται: «Ώστε ο J. Lacan ένας θεωρητικός της αφήγησης;» «Ώστε υπάρχει μια λακανική αφηγηματογραφία;» Κι αφού απαντάει με ένα κατηγορηματικό «ναι» συνεχίζει: «Η ενασχόληση του Lacan με το φροϋδικό αντικείμενο προτείνει μια θέση σε σχέση με την αφήγηση –μια προσέγγιση, κι ακόμη (μετά από κάποια επεξεργασία) μια αφηγηματογραφία. Πρόκειται για μια προσέγγιση –παράγωγο της θέασής του– της κύριας σύλληψής του στο χώρο της ψυχανάλυσης– ότι δηλαδή «το ασυνείδητο είναι δομημένο ως γλώσσα». Η άποψη αυτή υποδηλώνει απλά ότι και η αφήγηση λειτουργεί όπως και η γλώσσα, είναι μια γλώσσα η οποία εκδηλώνεται με πολυποίκιλα γλωσσολογικά εγχειρήματα. Η αφήγηση υπάρχει σε τελευταία ανάλυση μέσα στα πλαίσια ενός ασυνείδητου λόγου μέσα στις οριοθετήσεις ενός λόγου που ο Lacan απεκάλεσε «Λόγο του Άλλου».

Αλλά ας ασχοληθούμε επί τέλους με τον υπερρεαλιστή J. Lacan: Σύντομη αφήγηση της συνεύρεσής του με τον υπερρεαλισμό: Ο Lacan θα προσχωρήσει στο υπερρεαλιστικό κίνημα το 1933 με «ανάδοχους» τον S. Dali και τον R. Crevel και θα δημοσιεύσει δυο άρθρα του στο νεότευκτο πολυτελές (επίσημο «όργανο» του υπερρεαλιστικού κινήματος) περιοδικό «Minotaure» το οποίο εκδίδει στο Παρίσι ο Ελβετός A Skira και του οποίου το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους του έχει φιλοτεχνήσει –ποιος άλλος;– ο P. Picasso. Σ’ αυτό ακριβώς το πρώτο τεύχος (Ιούνιος 1933), εμπεριέχεται και άρθρο του Lacan όπως και στο τεύχος 3-4 του ιδίου περιοδικού (Δεκέμβριος 1933). Στους μήνες που ακολουθούν, ο Lacan θα αποσυρθεί διακριτικά από το υπερρεαλιστικό προσκήνιο για να επανεμφανιστεί δυο-τρία χρόνια αργότερα –ως αμιγής ψυχαναλυτής πλέον– στο συνέδριο του Marienbad (1936) με τη ιστορική πρώτη ανακοίνωσή του για το «Στάδιο του Καθρέπτη».

Η χαραυγή της δεκαετίας του ’30 βρίσκει τους υπερρεαλιστές να αναψηλαφούν τη μέχρι τότε πολιτεία τους (καλλιτεχνική και πολιτική) και να προσπαθούν να οραματισθούν τη μελλοντική τους πορεία: Το 1932 ο Aragon αποχωρεί από το κίνημα ενώ το 1933 ο Breton αποχωρεί από το Κ.Κ.Γ. Το 1930 ιδρύεται το περιοδικό «Le Surréalisme au Service de la Révolution» (S.A.S.D.L.R.). Την ίδια χρονιά ο Breton και ο Éluard κυκλοφορούν το βιβλίο τους «Άμωμος Σύλληψις» (L’Immaculée Conception), απόπειρα λογοτεχνικοποίησης κάποιων ψυχοπαθολογικών οντοτήτων, ενώ ταυτόχρονα προβάλλεται η ταινία των Buňuel και Dali «L’âge d’or». Η «χρυσή εποχή», ταινία άγρια λογοκριμένη και –για την εποχή της– απαγορευμένη, πριν συγκρουσθεί με την εξουσία, δέχεται την επίθεση φασιστικών ομάδων που καταστρέφουν τον κινηματογράφο που θα την πρόβαλε και όλους τους πίνακες ή φωτογραφίες που είχαν εκτεθεί στο φουαγιέ του. Λίγα χρόνια αργότερα ο S. Dali θα αποποιηθεί όχι μόνο την πατρότητα αλλά και την όποια ανάμειξή του στο «L’âge d’or». Ο Dali, ας υπενθυμίσω εδώ, έχει αλώσει το 1929 την υπερρεαλιστική γκρούπα με την ταινία –συνκύημά του με τον Buňuel– «Ο ανδαλουσιάνικος σκύλος», υψιπετές και ίσως μοναδικό υπερρεαλιστικό μεγαλούργημα.

Το 1931 ο S. Dali προτείνει την παρανοϊκή μέθοδο θέασης και κριτικής της Τέχνης, ενώ ο Bataille δημοσιεύει την «Ιστορία του Ματιού» (Histoire de l’Oeil). Το 1932 ο Crevel κυκλοφορεί το «Clavecin de Diderot» ενώ ο Breton τα «Συγκοινωνούντα δοχεία» του (Les Vases Communicants). Το 1933 διακόπτεται η έκδοση του περιοδικού «S.A.S.D.L.R.», το οποίο αντικαθίσταται από το «Minotaure».

Από την άλλη μεριά, στο βιογραφικό σημείωμα του J. Lacan θα μπορούσαμε να καταγράψουμε την ενιαύσια θητεία του στην κλινική του καθηγητή H. Claude (1927-1928) τον οποίο τόσο παρωδεί ο Breton στην «Nadja» του, κι ακόμη τη μαθητεία του πλάι στον G. de Clerambault (1928-29) που, κι αυτός, έχει δεχτεί δάκνουσες και γρονθοκοπούσες κριτικές από τους υπερρεαλιστές, χώρια που επιπρόσθετα διέθετε το «προνόμιο» να κατέχει τη θέση του «Διευθύνοντος-Ιατρού» στο ειδεχθές «Ειδικό Νοσηλευτήριο της Αστυνομίας». Ο Lacan συνευρίσκεται για πρώτη φορά με τον Breton και τον Aragon στο φιλόξενο βιβλιοπωλείο –άντρο των υπερρεαλιστών– της Adrienne Monnier κατά την ζέουσα εποχή της «Révolution Surréaliste», δηλαδή γύρω από το 1930 ή και λίγο νωρίτερα. Σύμφωνα με καθ’ όλα αξιόπιστες μαρτυρίες, ο Lacan υπήρξε όχι μόνο αναγνώστης –από το 1930– του «Υπερρεαλισμού στην Υπηρεσία της Επανάστασης» αλλά και δυο-τρία χρόνια νωρίτερα της «Υπερρεαλιστικής Επανάστασης» (Révolution Surréaliste).

O Lacan λοιπόν έχει τον λόγο του να μαθητεύει στην υπερρεαλιστική γκρούπα: Καταγράφει με προσοχή τους λεκτικούς ακροβατισμούς των μελών της, δηλαδή την «αυτόματη γραφή» τους ή «τους αυτόματους συνειρμούς» τους, αλλά και τα γλωσσικά παιχνίδια τους όπως το προσφυέστατο στην απλότητά του «Cadavre exquis» ή ακόμη το Hasard objectif». Η συνέχεια είναι γνωστή: Ο Lacan αποχωρεί το 1953 από την «ορθόδοξη» «Société Psychanalytique de Paris» ιδρύοντας την «Association Psychanalytique de France» από την οποία επίσης αποχωρεί, ιδρύοντας το 1963 το «École Freudienne de Paris» με κεντρικό σύνθημά του την «επιστροφή στον Freud». Ο Lacan –και με το δίκιο του– δεν θέλει να’ χει καμία σχέση με τους μουμιοποιημένους ορθόδοξους και δογματικούς υποτιθέμενους θεματοφύλακες της φροϋδικής κατάθεσης αλλά ούτε και με τους υποτιθέμενους νεωτεριστές –κυρίως εκείνους των Ηνωμένων Πολιτειών–, τους ψυχαναλυτές δηλαδή οι οποίοι στο όνομα μιας σύγχρονης και μοντέρνας ανάγνωσης του φροϋδισμού δεν διστάζουν να διαστρεβλώσουν θανάσιμα και την ψυχανάλυση και τον ιδρυτή της. Μπροστά στους κινδύνους αυτούς, ο Lacan δεν έχει παρά να προτείνει την «επιστροφή στον Freud», δηλαδή την αναψηλάφηση και ανάγνωση της ουσίας του φροϋδικού λόγου.

Ο Lacan συνεπαρμένος από τα υπερρεαλιστικά οράματα για την γεφύρωση του υποτιθέμενου χάσματος ανάμεσα στο πραγματικό και το παραληρητικό-εξωπραγματικό δημοσιεύει το 1931 τα άρθρα του: «Περί της δομής των παρανοϊκών ψυχώσεων» καθώς και τη μελέτη του για τις διαταραχές του γραπτού λόγου σε μια παρανοϊκή άρρωστή του με τίτλο: «Εμπνευσμένα γραπτά: Σχιζογραφία: (Δεκέμβριος 1931). Στο άρθρο αυτό ο Lacan, αφού παραπέμπει σε τρία υπερρεαλιστικά βιβλία (το «Manifeste» του Breton, το «Immaculée Conception» των Breton-Éluard και στα «152 Proverbes mis au Goût du Jour» των Perret και Éluard), σημειώνει ότι τα κείμενα των παρανοϊκών ασθενών του αγγίζουν συχνά τα επίπεδα μιας «γνήσιας ποιητικής τέχνης». Η «ψευδο-ασυναρτησία» της σχιζογραφίας προέρχεται –κατά Lacan– από τις διαδικασίες συμπύκνωσης ή «συγχώνευσης» των εικόνων ή από τη μετάθεσή τους ή τέλος από το φαινόμενο της προβολής –στοιχεία που απαντιούνται και στο Όνειρο. Ο Lacan στο ίδιο πάντοτε κείμενο επισημαίνει θαρραλέα και τη συγγένεια της σχιζοφρένειας με την «αυτόματη γραφή»: «Οι πειραματισμοί –γράφει– που έγιναν από κάποιους συγγραφείς πάνω σε έναν τρόπο γραφής τον οποίο αποκαλούν υπερρεαλιστικό και του οποίου πολύ επιστημονικά ανέλυσαν τη μέθοδο, δείχνουν ως ποιο βαθμό αξιοσημείωτης αυτονομίας μπορούν να φτάσουν οι γραφικοί αυτοματισμοί, επιτελούμενοι εν εγρηγόρσει και χωρίς τη χρήση της ύπνωσης».

Στις αρχές του 1933 έλαβε χώρα η αποφασιστική και κεχαριτωμένη συνάντηση του Lacan με τον Dali στην οποία αναφέρομαι λεπτομερώς –ή περίπου… για να μην υπερβάλλω– σε άλλο πόνημά μου. Εδώ θα περιοριστώ στην παράθεση ενός βραχέος αποσπάσματος από τη «Μυστική ζωή του S. Dali», από το κεφάλαιο εκείνο του βιβλίου το οποίο ακριβώς αναφέρεται στο πως ο Καταλανός ζωγράφος βίωσε τη συνεύρεσή του με τον νεαρό και ανήσυχο χαρισματικό ψυχαναλυτή:

«Με συγχαίρει ο Lacan –γράφει ο Dali– και εκπλήσσεται με την ακρίβεια των επιστημονικών μου γνώσεων… θέλει να με δει για να συζητήσουμε πρόσωπο με πρόσωπο το θέμα [την Παράνοια δηλαδή]… Συζητούμε για δυο ώρες μέσα σ’ έναν πραγματικό διαλεκτικό «σαματά». Ο J. Lacan φεύγει με την υπόσχεση να διατηρήσουμε μια τακτική επαφή για να ανταλλάσσουμε τις ιδέες μας…».

Το 1932, ο J. Lacan δημοσιεύει τη διδακτορική του διατριβή «Περί της παρανοϊκής ψυχώσεως και των σχέσεών της με την προσωπικότητα». Στο σύνολό της περίπου η διατριβή σέβεται πιστά τις ακαδημαϊκές νόρμες και τα ιατρικά –πανεπιστημιακά κατεστημένα και εσκαμμένα– με μια «ζαβολιά», σημείο απελευθέρωσής της και διαφυγής της από τον κλοιό ζαρωμένων και νεκρικών ακαδημαϊκών και ιατρικών προσωπείων. Η «ζαβολιά» είναι η περίπτωση Aimée στην οποία ο Lacan αποδίδει την ψυχοπαθολογία του «παραληρήματος αυτοτιμωρίας» (délire d’auto-punition). Επιπρόσθετα τολμάει να υποστηρίξει (πράγμα ιδιαίτερα «αιρετικό» για την εποχή εκείνη) ότι αυτή η Aimée δεν γεννήθηκε τρελή αλλά απλούστατα διάφορα ψυχοτραυματικά γεγονότα κατά την διάρκεια της ηλικιακής της ανέλιξης την κατέστησαν μια βιαιοπραγική παρανοϊκή.

Ο Lacan ιστορεί όλα αυτά τα περίεργα πράγματα, ήρεμα και επιστημονικά, ενώ οι υπερρεαλιστές τού την έχουνε στημένη, κατά το δη λεγόμενο: Στο τεύχος Νο 5 του «Le Surréalisme au Service de la Révolution» που κυκλοφορεί στις αρχές του 1933, ο R. Crevel στο άρθρο του «Notes en vue d’une Psycho-Dialectique» (δυο περίπου χρόνια πριν από την αυτοκτονία του) υποδέχεται με διθυράμβους –ή περίπου…– τη διατριβή του Lacan.

«Αν ο Freud –γράφει ο Crevel– ξεκαθάρισε τους λογαριασμούς του με τον φυσιολογικό άνθρωπο, με την οντότητα αυτή την τόσο προσφιλή στους κλασσικούς σκοταδιστές μας, η ψυχανάλυση –εξαιτίας ακριβώς της διαλεκτικής ανικανότητας σχεδόν του συνόλου των ψυχαναλυτών οι οποίοι στάθηκαν αδύναμοι να μεταβούν από το ειδικό στο γενικό ή από το γενικό στο ειδικό, οι οποίοι ποτέ δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι το ειδικό είναι επίσης και γενικό και ότι το γενικό είναι επίσης και ειδικό– η ψυχανάλυση λέω, μοιάζει έτοιμη να καταστήσει το σύμπλεγμα ακόμη πιο συμπλεγματικό, μια στολή δηλαδή για αφηρημένα ανδρείκελα… Το συνειδητό θέση. Το ασυνείδητο αντίθεση. Πότε επιτέλους θα έχουμε τη σύνθεση;».

Ο R. Crevel δηλαδή (εκπροσωπώντας ίσως και τις ανησυχίες όλης της υπερρεαλιστικής γκρούπας) διαπιστώνει ότι η ψυχανάλυση θεσμοποιείται και ακαδημαϊκοποιείται, σταδιακά δηλαδή μεταμορφώνεται σε μια γηραιά κυρία η οποία προσηλωμένη σε κάποια ορθόδοξα, αμετακίνητα, κρυσταλλωμένα στην ακινησία τους θέσφατα, και ενδεδυμένη με επίσημο ένδυμα, απογυμνώνεται από την όποια ριζοσπαστικότητά της.

Ο R. Crevel συνεχίζει πλέκοντας το εγκώμιο του νέου «επανάσταση», αναλυτή Lacan για να καταλήξει έτσι:

«[Ο Freud σε ένα σύντομο γράμμα του στον Einstein] ξεκινάει εκτιμώντας ως ανεπαρκή τη λέξη «ισχύς» που χρησιμοποιεί ο Einstein ο οποίος παρατηρεί ότι «το δίκαιο και η ισχύς είναι έννοιες δεμένες άρρηκτα». Ο Freud αντικαθιστά τη λέξη «ισχύς» με τη λέξη «βία». Αλλά ο ίδιος «[ο Freud] από τη βία ξεπέφτει στην ισχύ και από την ισχύ σε μια μαρμελάδα ούτε καν ανθρωπιστική ή φιλάνθρωπη, γιατί, ομολογεί, ότι η ιδέα των αισθητικών υποβαθμίσεων, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη του καθιστά βδελυρό τον πόλεμο.

Είναι «[ο Freud] αρκούντως κουρασμένος για να υπερασπιστεί τα «bibelots» του. Τον συγχωρούμε! Αλλά ποιος νέος ψυχαναλυτής θα λάβει το λόγο;».

Ο Crevel βέβαια –ηλίου φαεινότερον– όχι μόνο αναφέρεται ξεκάθαρα στον Lacan, αλλά και τον προτείνει ως μοναδικό «νέο ψυχαναλυτή» με τον οποίο κατά την περίοδο εκείνη ο υπερρεαλισμός θα μπορούσε να έχει γόνιμες ψυχοσυναλλαγές.

[Αυτός, ο σπάνιας ευαισθησίας Crevel, εκόπτετο την εποχή εκείνη για κάποιον Freud ο οποίος παρ’ όλους τους καρκίνους του θα ζούσε 83 χρόνια και για κάποιο Lacan ο οποίος επέπρωτο να αρθρώσει τον εικονοκλαστικό του λόγο μέχρι τα 80 χρόνια του, ενώ ο ίδιος ομοφυλόφιλος, μέλος του σταλινικού ΚΚΓ, και υπερρεαλιστής (κάθε άλλο παρά αρμονικός συνδυασμός…), θα έθετε τέρμα στη ζωή του στα 35 του χρόνια πραγματοποιώντας ένα σενάριο το οποίο είχε ήδη χρησιμοποιήσει στο πρώτο του βιβλίο «Détours»: «Το γκάζι ανοικτό, τα παράθυρα καλά κλεισμένα… κλπ.»].

Όμως, παρ’ όλα τα προαναφερθέντα, τι ζήταγε τελικά ο Ιάκωβος Λακάν, «εκείνος ένας υδραίος στρατηγός στη Λάρισα», δηλαδή στα λημέρια ενός ταραγμένου και ζέοντος –τουλάχιστον κατά τη φάση κείνη– υπερπραγματώνοντος κινήματος: Η απάντηση δεν είναι καθόλου πολύπλοκη. Ο Lacan συνευρίσκεται με τους υπερρεαλιστές στην καρδιά της κοινής προβληματικής τους που είναι η γλώσσα.

Ο Lacan της σοδειάς 1931-1933 (διατριβή, άρθρα του στον «Μινώταυρο», άρθρο του περί της σχιζογραφίας στα «Annales Médico-psychologiques» το 1931 κλπ. κλπ.), εγκυμονεί ήδη στον εγκέφαλο και στα σπλάχνα του την ιδιοφυή αιρετική θέση του ότι «Το Ασυνείδητο είναι δομημένο ως γλώσσα». Σε αντίθεση με τους άλλους ψυχαναλυτές, ο Lacan διαβάζοντας το κλασικό έργο των S. Freud και J. Breuer, το οποίο αναφέρεται στην υστερία αλλά κυρίως στη θεραπεία της περίφημης υστερικής Anna Ο. δια της υπό ύπνωσιν προσεγγίσεως του ασυνειδήτου της (1895), δεν εφησυχάζει με το να αποδέχεται ότι η ασθενής υπέστη μιαν κάθαρσιν –συν-κύημα του «chimney sweeping», όρου με τον οποίο η ίδια η Άννα Ο. περιέγραφε τη θεραπεία της και της αριστοτελικής κάθαρσης– αλλά επικεντρώνεται στο «talking cure» (θεραπεία δια της συνομιλίας), όρο επίσης επινοηθέντα από την ασθενή.

Βέβαια τα πράγματα έχουν άρδην μεταβληθεί από το 1895, και στην αρχή της δεκαετίας του τριάντα οι παλιές εκείνες συνεδρίες υπνώσεων και καθάρσεων μοιάζουν μακρινό παρελθόν καθώς έχουν παραχωρήσει τη θέση τους στη stricto sensu ψυχανάλυση, στους ελεύθερους δηλαδή συνειρμούς τους οποίους ο ψυχαναλυόμενος επιδαψιλεύει στον αναλυτή.

Ο Lacan, αν μη τι άλλο, αποκομίζει από τη μαθητεία του στους υπερρεαλιστές τη συνταγή του αιφνιδιασμού, ακόμη και της πρόκλησης ή και –γιατί όχι– της εκκεντρικότητας; Ο Lacan δεν θα απεμπολήσει της μεθοδολογίας αυτής και μέχρι το θάνατο του (1981). Όταν κυκλοφορεί την περί «Παρανοίας» διατριβή του το 1932, δεν προκαλεί μόνο τα χειροκροτήματα του Crevel αλλά και την ενθουσιώδη κριτική του Nizan που δημοσιεύεται τον Φεβρουάριο του 1933 στην «Humanité». Ο Gérard de Cortanze υποστηρίζει ότι ο πανηγυρικός τρόπος με τον οποίο ο Nizan «αναγγέλλει τη σοβαρή επιστημονική διαμάχη» που η διατριβή του Lacan προκαλεί, εμπεριέχει μέσα της κάτι το «υπερρεαλιστικό»… (αυτό το «υπερρεαλιστικό» ας το αφήσω έτσι ανερμήνευτο, μετέωρο και πλανώμενο, με τη βεβαιότητα ότι ο απαιτητικός και ρέκτης αναγνώστης με ευκολία θα το αποκωδικοποιήσει αλλά και –ίσως– θα το συμμεριστεί…).

Ο Lacan αποκομίζει ακόμη από τη μαθητεία του στους Υπερρεαλιστές τη μη-ψυχιατρική αλλά ποιητική τέχνη του να ακούει το λόγο του άλλου, εννοώ βεβαίως όχι του «φυσιολογικού» άλλου αλλά –κυρίως– του ετικεταρισμένου ως «τρελού» άλλου.

Οι υπερρεαλιστές από την άλλη μεριά με πρωτοπόρο τον Ανδρέα Μπρετόν επιχειρούν επανειλημμένα να συνάψουν σχέσεις με τον Freud, πάντοτε χωρίς επιτυχία. Ο Freud δεν μπορεί να αντιληφθεί κατά ποια λογική οι ελεύθεροι συνειρμοί θα μπορούσαν να έχουν τις όποιες αναλογίες με την «αυτόματη γραφή» και τα άλλα παρεμφερή με τα οποία πειραματίζεται η υπερρεαλιστική γκρούπα. Οι απόψεις του Freud για τους υπερρεαλιστές διαγράφονται ανάγλυφα και γλαφυρά σε μια επιστολή του στον S. Zweig (20 Ιουλίου 1938: «Έφτανα στο σημείο –γράφει– να θεωρώ τους υπερρεαλιστές που απ’ ό,τι φαίνεται με έχουν επιλέξει προστάτη τους Άγιο για τέλεια τρελούς –ας πούμε κατά 95% [τρελούς] όπως λέμε για το καθαρό οινόπνευμα…». Ο Freud μοιάζει ιδιαίτερα συγκρατημένος όχι μόνο απέναντι στα εικαστικά πονήματα των υπερρεαλιστών αλλά ακόμη –και κυρίως – απέναντι στα γραπτά τους.

Έχω και αλλού επισημάνει ότι ο υπερέγκυρος υπερρεαλιστολόγος S. Alexandrian μεγιστοποιεί το χρέος του Lacan προς τους υπερρεαλιστές. Του καταμαρτυρεί ότι δεν αναφέρθηκε ποτέ στην πρόσκληση-πρόκληση του Cravel για τη διαμόρφωση μιας ψυχοδιαλεκτικής που να συνενώνει κάτω από την ίδια σημαία τον φροϋδισμό και την εγελιανή φιλοσοφία. «Η θεωρία [του Lacan] –γράφει ο S. Alexandrian– του ασυνείδητου το οποίο είναι δομημένο σαν γλώσσα, η ρητορική του φαντασιακού του, οι θέσεις του περί της Επιθυμίας, αντλήθηκαν από τη μεγάλη ποιητική Πηγή κάποιων γραπτών του Breton όπως το «Message Automatique», «L’Amour Fou»…

Παρ’ όλα αυτά, αν ρίξει κανείς μια –έστω– γρήγορη ματιά στο έργο του Lacan, θα διαπιστώσει ότι ο κατηγορούμενος εν λόγω ψυχαναλυτής δεν στάθηκε τόσο χυδαία επιλήσμων της υπερρεαλιστικής του μαθητείας: Στα «Écrits» π.χ. αναφέρεται εγκωμιαστικά στο διάλογο των πανοπλιών του «Discours sur le peu de réalité» του A. Breton (σελ. 160) του οποίου την εκ νέου ανά-γνωση συνιστά σε κάποια μαθήτριά του, εκθειάζει τη μαεστρία των «γλωσσολαλικών» (glossolaliques) παιγνίων εις τα οποία απεδίδετο ο «φίλος» του Μ. Leiris (σελ. 167) και αναφέρεται εξίσου εγκωμιαστικά στον J. Prevert (σελ. 275) ή στον R. Queneau (σελ. 702). Στα «Séminaires» όμως, όταν υπερκαλύπτει τα μύρια όσα χρέη –αναφορές του στον Πλάτωνα και –κυρίως– στον Αριστοτέλη, ή όταν ξεκαθαρίζει κάποιους λογαριασμούς του με τον Καρτέσιο, ή αφού μνημονεύει εκτός από τον απαραίτητο Έγελο τους – συγκαιρινούς του– Μ. Merleau-Ponty και C. Lévi-Strauss, βρίσκει λίγο χώρο για να στριμώξει εκεί μέσα ολίγον Picasso, ολίγον Breton ή κάποιους στοίχους του Aragon.

Οι υπερρεαλιστές διαφοροποιούνται από τους ψυχαναλυτές (μηδέ και του Lacan εξαιρουμένου) στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν το Ονειρο. Γι’ αυτούς το όνειρο δεν χρήζει της όποιας ερμηνείας. Ακατέργαστο και παρθένο από επεμβάσεις, κατακλύζει και καταγράφεται στην εν εγρηγόρσει ζωή, καθορίζοντάς την. Το ενύπνιο δεν είναι ένα σημαινόμενο το οποίο παραπέμπει σε κάποιο σημαίνον, αλλά η ίδια η πραγματικότητα, η σκηνή στην οποία διαδραματίζεται η αληθινή ζωή. Οι υπερρεαλιστές μοιάζει να μην αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι η «ονειρική τέχνη» ή η «ονειρική ζωή» δεν προέρχονται απ’ ευθείας από αυτό καθ’ εαυτό το όνειρο αλλά κατ’ ανάγκην από την ανά-γνωση και ανα-στήλωσή του: Ενθυμήματα και ράκη ενυπνίων συνιστούν μια δεύτερη, εν εγρηγόρσει, ονειρική εμπειρία. Ο υπερρεαλισμός επιδιώκει την πλήρη άλωση της εγρήγορσης από τα ενύπνια και με την έννοια αυτή αποτελεί (ή τουλάχιστον θα επιθυμούσε να αποτελεί ένα κίνημα δομημένο ως όνειρο). Όμως οι παραστάσεις ή αναπαραστάσεις –ζωγραφικές ή λεκτικές– του ονείρου –πιστές κατά το δυνατόν μεταφορές στην πραγματικότητα των ενυπνιακών εικόνων– είναι στοιχεία «τα οποία δεν θα πρέπει να συγκρατούμε παρά μόνο για την αξία την οποία ως σημαίνοντα εκπροσωπούν, δηλαδή για το γεγονός ότι μας επιτρέπουν να συλλαβίσουμε το «μήνυμα» το οποίο εκφράζει ο γρίφος του ονείρου. Η δομή αυτή της γλώσσας που καθιστά εφικτή την επιχείρηση μιας τέτοιας ανάγνωσης αποτελεί την Αρχή της ονειρικής σημασίας, του «Traumdentung», όπως επισημαίνει και ο Lacan.

Εκεί όμως που οι υπερρεαλιστικές τροχιές συνευρίσκονται «άνευ ορίων και άνευ όρων» με τη λακανική –τουλάχιστον– σύλληψη της ψυχανάλυσης, είναι το σύμπαν της γλώσσας. Και ο Lacan και οι υπερρεαλιστές αποδέχονται ότι ο άνθρωπος είναι κατ’ αρχήν ένα ον της γλώσσας (ένα «parlêtre» δηλαδή, ή «μηλιόν» όπως το απέδωσε στη γλώσσα μας ο αξέχαστος Φώτης Καλλίας) και ότι η ύπαρξή του «παίζει» ή «παίζεται» γύρω απ’ αυτή την πραγματικότητα. Κι επιπλέον: «Η γλώσσα δόθηκε στον άνθρωπο για να τη χρησιμοποιεί υπερρεαλιστικά…» γράφει ο Breton στο πρώτο μανιφέστο του (1924).

[Δυο χρόνια αργότερα, με την ευκαιρία του εορτασμού των 70 χρόνων του Freud, ο Th. Mann γράφει στον Βιεννέζο πατέρα της ψυχανάλυσης ότι είναι ένας άξιος απόγονος των Γερμανών ρομαντικών Novalis και Hörderlin που κατέστησαν την γλώσσα «Οίκο του Είναι». Ο Freud του απαντάει κολακευμένος: «Ως συνήθως, καταλάβατε σωστά τα πάντα…»].

«Η ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής» –μεταφρασμένη στα γαλλικά το 1922 από τον S. Jankélevitch– είναι το πρώτο έργο του Freud που αναγιγνώσκεται από τους υπερρεαλιστές. Κι αυτό τους βοηθάει να «εγκλιματισθούν» με τη φροϋδική μεθοδολογία προσέγγισης των λέξεων, οι οποίες ξεγλιστρούν, κρύβονται μέσα στη λησμοσύνη ή τη συμπύκνωση, μέχρι να «πέσουν στα δίκτυα» της αποκαλύπτουσας πονηριάς του «lapsus».

Εκείθεν ίσως και η περίπου ταυτότητα βιώματος της τρέλας από τον Breton και τον Lacan. Ο Lacan το 1931 γράφει: «…“Σαλάτα λέξεων”, την οποία παρ’ όλα αυτά κάποιοι μέσα στο Άσυλο άκουγαν με σοβαρότητα και συστηματικά: άκουγαν την έκφραση της ανομολόγητης επιθυμίας κι άκουγαν ακόμη την ποίηση αυτών των “ασυναρτησιών”». Ο Breton από την άλλη μεριά, ο οποίος στο πρώτο μανιφέστο του εξεθείαζε «την ευσυνείδητη τιμιότητα και την αγνότητα» που «οι εκμυστηρεύσεις των τρελών» εμπεριείχαν, θα θυμηθεί το 1952 ότι η θητεία του το 1916 ως βοηθού του ψυχίατρου R. Leroy στο ψυχιατρικό κέντρο της 2ης Στρατιάς στο Saint-Didier (όπου διοχετευόντουσαν από το μέτωπο οι ψυχικά πάσχοντες) «άσκησε μια αποφασιστική επίδραση στη σκέψη του». «Μπορεί κανείς ήδη να παρατηρήσει –γράφει ο Breton– … ότι αυτά τα όνειρα [των τρελών] και αυτού του τύπου οι συνειρμοί [και πάλι των τρελών] απετέλεσαν, στο ξεκίνημα, ολόκληρο περίπου το υπερρεαλιστικό υλικό…».

Μ’ όλο που ίσως φάνει παράδοξο, και ο Breton αλλά και ο Lacan αρθρώνουν τις αφορώσες στην τρέλα πρώτες παρατηρήσεις τους στηριγμένοι στην κλινική εμπειρία τους. Προηγούνται δηλαδή τα βιώματα και έπονται οι όποιες θεωρητικοποιήσεις.

Ο Lacan ακροάται περίπου ευλαβικά τους λεκτικούς ακροβατισμούς των υπερρεαλιστικών και είναι περισσότερο από βέβαιο ότι «πηδήματα θανάτου» καθώς το «hasard objectif», το «cadavre exquis» ή η «αυτόματη γραφή» (l’écriture automatique) τον βοηθούν από τη μια ν’ απεκδυθεί τα όποια ενδύματα ψυχιατρικής ή ψυχαναλυτικής «ορθοδοξίας» και από την άλλη ξεπερνώντας (με την εγελιανή του όρου έννοια) τους πειραματισμούς αυτούς να στήσει τη δικιά του «Αυτοκρατορία» του Λόγου. Δεν είναι μικρή υπόθεση το γεγονός ότι ο νεαρός και δειλός Lacan των «Εμπνευσμένων Σχιζογραφιών» του 1931, των πρώτων δηλαδή ερωτο-παιγνίων του με τη Γλώσσα, περιτριγυρίζεται, ενθαρρύνεται, και συνεπικουρείται από μια κατεστημένη (ή περίπου…), τότε, λογοτεχνική γκρούπα.

Το ότι ο Lacan δεν αναπέμπει ύμνους δευτερόλεπτο το δευτερόλεπτο, μέρα με τη μέρα στους υπερρεαλιστές ή το ότι το καθόλου έργο του δεν γέμει γονυκλισιών προς το εν γένει υπερρεαλιστικό κίνημα δεν σημαίνει βέβαια ότι θα πρέπει να χαρακτηρισθεί ως επιλήσμων της μαθητείας του στους υπερρεαλιστές. Περιττές λοιπόν οι οιμωγές των υπερρεαλιστικολόγων ή κάποιων απ’ αυτούς.

Ο Lacan, έχοντας αφομοιώσει τα υπερρεαλιστικά διδάγματα, αλλά και ανοικτός σε μύριους όσους άλλους ερεθισμούς, διαμορφώνει σταδιακά ένα στυλ που η πιο ευτυχέστερη περιγραφή του στάθηκε εκείνη του Ο. Mannoni:

«Ο Lacan δημιούργησε [γράφει ο Ο. Mannoni] το style του όχι με τον τρόπο που έγραφε ο Freud, αλλά από τις θεωρίες του οι οποίες αφορούν στο «Witz» (λογοπαίγνιο). Αυτό το style έχει την προέλευσή του από τους ρητορικούς αυτοσχεδιασμούς. Style ποιητικό, υπό την σύγχρονη έννοια του όρου, που προσπαθεί να κάνει να μιλήσει το Ασυνείδητο, την ίδια στιγμή που μιλάει για το Ασυνείδητο…».

Αυτός είναι ο τουλάχιστον κατά Ο. Mannoni υψιπετής –γιατί όχι;– Lacan της γλώσσας. Γιατί ο Lacan του Ερωτα και του Θανάτου, ο υπαρξιακός δηλαδή Lacan, είναι εκείνος που το 1946 εκστομεί:

«Το ανθρώπινο Είναι όχι μόνο δεν θα ήταν εφικτό να γίνει κατανοητό χωρίς την τρέλα, αλλά δεν θα ήτανε καν ανθρώπινο Είναι αν δεν εμπεριείχε μέσα του την τρέλα ως ορόσημο της Ελευθερίας του».

Ισως η φράση αυτή να αποτελεί μια «ψυχοδιαλεκτική» ενατένιση του κόσμου σαν και αυτήν (ή περίπου…) την οποία έντεκα χρόνια πριν από την εκστόμισή της ευαγγελιζότανε ο αυτόχειρ του 1935, τρυφερός και έμπλεος οπτασιών R. Crevel.

Ο Λακάν λογοτεχνικός κριτικός; Κι όμως στα Γραπτά, καθώς και στο σεμινάριο του περνάνε αρκετοί συγγραφείς, παραθέσεις κειμένων. Όχι χωρίς λόγο. Και δεν πρόκειται για απλή «κόσμηση». Μα για κάτι τελείως άλλο.

«Το ύφος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, το επαναλαμβάνομε χωρίς να διακρίνομε την πονηριά ή να ανησυχήσουμε χωρίς να διακρίνομε την πονηριά ή να ανησυχήσουμε γιατί ο άνθρωπος δεν αποτελεί και τόσο βέβαιη αναφορά», διαβάζουμε στην αρχή των Γραπτών, (Écrits). Ας ξεκινήσουμε χωρίς λεπτολογίες από τα λόγια αυτά, μια και τόσο αληθεύει ότι από τη Γάνδη στη Ρώμη (το ξέρω), από τη Βαλτιμόρη στο Βερολίνο (εδώ παρεκκλίνω), η προφορά και μόνον του ονόματος του «Λακάν» προκαλεί αμέσως την αφήγηση μιας σειράς ανεκδότων. Πέρα από το όνειρο που μπορεί να εκφράζουν, όσον αφορά τη συμπεριφορά του υποκειμένου, και από την αλήθεια, όσον αφορά τον αφηγητή, μαρτυρούν τη θαυμαστή τέχνη του γιατρού να διαταράσσει τις συνηθισμένες συμπεριφορές. Στον σύγχρονο πνευματικό κόσμο εκπροσωπεί τον μέγα ταραξία. Του είναι αρκετό να περάσει, για να μετατοπίσει δίκτυα δυνάμεων και να θέσει σε κακοφωνία τα εναρμονισμένα∙ να «υπάρχει» για να προκαλέσει τη μηχανή του λόγου: κάνει να «μιλούν». Φυσικά, δεν έχει καμία σημασία αν τα μεταφερόμενα λόγια είναι αληθινά: το χαρακτηριστικό είναι ότι αυτά λέγονται και ότι σιγά σιγά κατασκευάζεται ένα επικό ποίημα (GESTE). Πράγματι, εμφανίζονται σταθερές που θα ικανοποιούσαν κάθε καλό στρουκτουραλιστή. Βλέπουμε άνετα έναν Μπεντιέ ή έναν Προπ να προβαίνουν βάσει αυτών των στοιχείων στην ανασύσταση ενός προτύπου φανταστικής ζωής. Θα θέλαμε, αυτήν την εν δυνάμει ζωή να την έγραφε ο Μαρσέλ Σβομπ. Ετσι δεν θα ήταν μια από αυτές τις «ψυχοπαθολογικές μονογραφίες που αποτελούν ξεχωριστό είδος στη λογοτεχνία μας» (Γραπτά).

«

Γιατί πράγματι το φυσικό του στοιχείο είναι η γλώσσα. Λιγότερο για να την εκφωνήσει άμεσα όπως ο οποιοσδήποτε μυθιστοριογράφος και περισσότερο για να παροτρύνει στον καθένα την ομιλητική δραστηριότητα. Στα ίχνη του Λακάν, εκείνο μιλάει (συχνά μάλιστα κροάζει ή απλά: κουβεντιάζει). Και ο ίδιος λέει λιγότερα από όσα κάνει να πουν. Δεν ξέρω στην καθημερινή ζωή. Αν και τον φαντάζομαι, όπως και στις διαλέξεις του, ικανό για μεγάλα διαστήματα σιωπής∙ όπου ο καθένας ξαφνικά ακούει τους βορρορυγμούς του είναι του. Όλα τα έργα των βιβλιοθηκών φαίνεται να τα κοιτάει πάνω από τα γυαλιά του. Χαμηλώνοντας ελαφρά τη μύτη. Βλέμμα πολύ περίεργο που δεν σημαίνει ότι διαβάζουν μέσα μας αλλά ότι σας ακούνε. Όχι φυσιογνωμιστής, αλλά μουσικός. Λοξή ματιά, συνένοχη, μόλις παρατηρήσεις.

«

Αυτό που κάνει, χειριζόμενος τα βιβλία, είναι να τα αναγκάσει να μιλήσουν. Αυτά, που τους αρέσει να σιωπούν στα ράφια των βιβλιοθηκών, είναι υποχρεωμένα να παίξουν ρόλους. Αν υπάρχει στα Γραπτά μια πραγματεία για την οποία θα μιλήσουν άλλοι, υπάρχει επίσης μια λογοτεχνική κριτική την οποία θα είχαμε άδικο να μην την προσέξουμε. Η τέχνη της γραφής, χρησιμοποιώντας τα αμφιλεγόμενα της σύνταξης δεν αποτελεί μιμητική μεγαλοστομία, αλλά πολλαπλασιασμό των εννοιολογικών δικτύων: «Ω, στόμα ανοιχτό, τι θέλω να κάνω τρία πηδήματα πάνω στο νερό, απομαχία της αγάπης, που βυθίζομαι;» (Αφιέρωμα στη Μαργκερίτ Ντυράς της έκστασης, της Λολ Βε Στάιν, «Marguerite Duras, Paris, Ed. Albatros, 1975, σελ. 92). Συνοψίζοντας ένα έργο (εκείνο της Μαργκερίτ Ντυράς, εκείνα του Σαντ, το έργο του Ντελαί πάνω στον Ζιντ) –δεν επιχειρεί να τους κάνει μάθημα, σαν κάποιον που θα μετρούσε τα υπέρ και τα κατά, ούτε να απαριθμήσει τα γεγονότα. Αλλά να διευκρινίσει που και πότε γίνεται η επανασύνδεση, ενώ ο ίδιος προσφέρεται σαν απλός ακροατής του καλλιτέχνη. Έτσι, στο Σχόλια πάνω στην ψυχική αιτιότητα θα βρούμε μια ανάλυση του Μισάνθρωπου και της τρέλας της Άλκηστης. Ολόκληρη η κατάσταση, και το κείμενο στην ολότητά του, παίζουν το ρόλο εστίας στη μελέτη πάνω στην «αυτοχειριακή βία του ναρκισσισμού». Η λογοτεχνική παράθεση αποτελεί ομόκεντρο καθρέπτη του κειμένου. Η έκπληξη απαιτεί, αν περιμένουμε του Τζόυς λεκτικές παραδοξολογίες, να συναντήσουμε τον Πασκάλ (για ένα στοίχημα πόκερ, και για ό,τι ανεκτίμητο κρύβει για τον αναλυτή). Όταν καιροφυλαχτούμε για τον Προυστ και τον Ζαρρύ, έχουμε τον Πλάτωνα ή τον Χέγκελ, τον Αριστοτέλη και τον Άγιο Αυγουστίνο. Και ο Πόε, του οποίου το διήγημα «το κλεμμένο γράμμα» αναλύεται στην αρχή του βιβλίου και διαρκεί ένα ολόκληρο σεμινάριο, «όπου πομπός (…) δέχεται από τον δέκτη το ίδιο του το μήνυμα σε αντεστραμμένη μορφή». Πρόκειται για το κείμενο του Πόε ή για ανακοίνωση του ψυχαναλυτή; Κι όμως ο Μπόρχες δεν είναι σημαντικότερος από τον Μπουφόν, ο Μποσσυέ από τον Τζο Μπουσκέ. Δεν πρόκειται καθόλου για την επιλογή που θα περιμέναμε. Υπάρχουν συγγραφείς που το επίθετό τους δεν εμφανίζεται στα Γραπτά παρά μόνον για το χρώμα: δημιουργείται μέσα στο έργο μια συλλογή ιστορικών ονομάτων, όπως επινοεί κανείς σ’ ένα μυθιστόρημα. Αυτό μεταφράζει μια αγάπη αισθησιακή, για την ηχητική ή την πλαστικότητα των ονομάτων, ενός βιβλιόφιλου που η κατοχή ενός αντίτυπου των Aldes συγκινεί. Αυτό που είναι σημαντικό επίσης είναι ο αριθμός των αναφερόμενων ονομάτων και η ποικιλία τους. Ο Ουγκό δεν δίνει παρά ένα στίχο και δυο σελίδες: αλλά μια ολόκληρη βιβλιοθήκη παρελαύνει∙ όχι εκείνη μιας επίσημης και εκλεκτικής γνώσης (ο Ευριπίδης και ο Σοφοκλής, αλλά όχι ο Αισχύλος, ο Μολιέρος και ο Ρακίνας, όχι ο Κορνέιγ∙ ο Σταντάλ αλλά ούτε ο Μπαλζάκ, ούτε ο Φλωμπέρ)∙ κι όμως δεν πρόκειται για αποκλεισμό. Αυτά τα ονόματα θα μπορούσε να τα επικαλεσθεί μια άλλη κατάσταση του κειμένου. Όχι γιατί μπορούν να αντικαταστήσουν το ένα το άλλο: μια περαστική αναφορά στον Μαριβώ («οι κατεργαριές της σουμπρέτας στο πάθος των υπέροχων») αφορά το κεντρικό σημείο της δραματουργίας του, της διπλής εγγραφής. Το όνομα του Τριστάνου του Ερημίτη παραπέμπει στο παιχνίδι της εικόνας και του αντικειμένου της, σύμφωνα με την καλύτερη γνώση της μπαρόκ λογοτεχνίας. Κάθε κύριο όνομα είναι εδώ η ένδειξη ενός γενικού περιεχομένου (μπορεί μάλιστα να είναι αρκετό για να διευκρινίσει μια γλωσσική κατάσταση: Βιγιόν, σελ. 281), μ’ έναν πνευματικό ή ηθικό κόμβο. Το κύριο όνομα είναι αυτό πάνω στο οποίο, για ένα διάστημα, συμφωνούμε.

Ένας αριθμός λογοτεχνικών αναφορών πολύ πιο σημαντικός από αυτόν που συνήθως απαιτεί για να κοσμηθεί η τεχνική, κάνει να σκεφτούμε ότι πρόκειται για κάτι τελείως άλλο: τα Γραπτά είναι η συγκέντρωση των γραπτών στην οποία μπορούν να έρθουν να εγγραφούν όλα τα γραπτά.

Copyright: Magazine Littéraire

Μετάφραση: Γιούλη Αναστοπούλου

Αφιέρωμα Ζακ Λακάν (Περιοδικό «Διαβάζω», αριθ. 126, 11-9-1985)

Σύντομη αναφορά στο έργο του Ζακ Λακάν

Ολόκληρη η σκληρή παράδοση του δυτικού ορθολογισμού, αγκιστρωμένη στο σκεπτόμενο εγώ της συνείδησης (Cogito), κατόρθωσε δυο πολύ σημαντικές αποβολές: Έθεσε εκτός πεδίου οράσεως την ενεργό ψυχική ύλη της ύπαρξης και αγνόησε το βάρος των άλλων, οριοθετημένη αποκλειστικά στον παντογνώστη εαυτό της. Αν το δεύτερο σκέλος κατανοήθηκε από το υπαρξιστικό κίνημα στις διάφορες εκδοχές του, ενώ το πρώτο αποτέλεσε θριαμβευτικά την αιχμή των αναζητήσεών του, το πρόβλημα φάνηκε να αντικατοπτρίζει μια διευθέτηση μεταξύ φιλοσόφων. Οι επιστήμες έδειξαν να μένουν απ’ έξω και να τραβούν, αφοσιωμένες στα ειδικά τους αντικείμενα, το δρόμο τους.

Η εμπλοκή των επιστημών στη φιλοσοφική διαμάχη και ο νέος ρόλος της ψυχανάλυσης

Η θεμελιώδης σημασία του λακανικού έργου διαπιστώνεται κατά τη γνώμη μου σε τούτο ακριβώς το σημείο: Ότι δηλαδή ενέπλεξε τις κοινωνικές επιστήμες και την ψυχανάλυση στη φιλοσοφική διαμάχη και τις οδήγησε στο να συνεισφέρουν ενεργητικά στο πρόβλημα της σύγκρουσης ανάμεσα στη συνείδηση και το υποκείμενο.

Η ψυχανάλυση μέχρι τον Λακάν διαμόρφωσε την ιστορία της βασισμένη στην καταφατική ανάγνωση του έργου του Φρόυντ απέναντι στον πολιτισμό. Στη Γαλλία, διέγραψε μια διαδρομή διαρκούς και αλαζονικής εξαντικειμενίκευσης, ενώ στη Βόρεια Αμερική αποθεώθηκαν οι κοινωνικο-προσαρμοστικές της ικανότητες (αυτό που ο Χ. Μαρκούζε ονόμασε νεοφροϋδικό ρεβιζιονισμό). Και οι δυο τάσεις έθεσαν το ον και την ύπαρξη επί της κλίνης, δοκιμάζοντας να συμβουλεύσουν και να θεραπεύσουν αντί να κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν.

Ο Λακάν φέρνει στην επιφάνεια σημαντικά ποσοστά της κρυμμένης πυρίτιδας του Φρόυντ και εισάγει στο προσκήνιο την χαώδη πλευρά της ύπαρξης αντιστικτικά προς τη συνείδησή της. Αντιπαραθέτει στη λογική δομή της τελευταίας την εφιαλτική πελαγοδρόμηση του ασυνείδητου στα νοήματα με τα οποία το πυρπολούν οι άλλοι καθώς το περιβάλλουν∙ και αναλαμβάνει να διερευνήσει το γλωσσικό κύμα που ξεσηκώνει τον πρωταρχικό αυτό διχασμό: Την παραγνώριση του συνειδητού και τους παραλογικούς σπασμούς που του προκαλεί ο λόγος των άλλων –το διάτορο και αναπόφευκτο ασυνείδητό του. Ο Λακάν δεν θα αφήσει απέξω ούτε την ίδια την ψυχανάλυση ως επιστήμη (η οποία κατέχει συνειδησιακά τη γνώση). Αντίθετα, θα τη ρίξει αδίστακτα στο παιχνίδι (όπως ο Μ. Φουκώ θα δοκιμάσει να αφηγηθεί την ιστορία της τρέλας για τον εαυτό της και όχι για τις κοινωνικές πολιτισμικές ανάγκες της ιατρικής) ώστε να δείξει τα ανεπίγνωστα χάσματά της. Ταυτόχρονα, περιδιαβαίνοντας τη γλωσσολογία και την κοινωνική ανθρωπολογία και υιοθετώντας το στρουκτουραλισμό, θα κατευθύνει το λόγο των επιστημών μέσα στον δικό του, που είναι μια άσκηση συντακτικών παραδρομών και ονειρικής συμπεριφοράς –ένα γλωσσικό ύφος, το οποίο αποτελεί και την ύπατη μορφή κριτικής στη φιλοσοφική παράδοση.

Αν, λοιπόν, ο θεωρητικός λόγος του Λακάν είναι φιλοσοφικός και τα αντικείμενά του, ή μάλλον η έλλειψη κι η διολίσθησή τους, το ίδιο (έρως, θάνατος, επιθυμία, απουσία, ασθένεια), τότε είναι προφανές πως χρειάζεται έναν βασικό στόχο προς τον οποίον θα προσανατολιστεί∙ μιαν εμμονή, μιαν αναγκαία δίοδο∙ κι αυτή δεν είναι άλλη από το απέραντο –και την ίδια στιγμή περιορισμένο– πεδίο της γλώσσας.

Οι πρόδρομοι

Για να γίνει, όμως, κατανοητό κάτι τέτοιο θα πρέπει να διατρέξουμε, έστω επί τροχάδην, ορισμένους σταθμούς της φιλοσοφίας εκείνης που στράφηκε σε αδιάπτωτη επιμονή στο ον, τη συνείδηση και τη γλώσσα.

Για τον Ντεκάρτ οι λέξεις εκφράζουν με λογικό τρόπο τις ιδέες. Η γλώσσα αποτελεί ένα όργανο λογικής. Το ον γνωρίζει, σκέπτεται και διατυπώνει ανεμπόδιστα∙ είναι από παντού ασφαλισμένο.

Η γλώσσα απλώς μιμείται την αίσθηση (τις κινήσεις του σώματος) για τον Λοκ. Πρόκειται για όργανο της εμπειρίας, συλλαμβανόμενο λογικά μέσα στο πλαίσιο που η ίδια θέτει.

Ανάμεσα στους δυο αυτούς πόλους κινείται η ορθολογική παράδοση του σκεπτόμενου όντος. Ο Χούσερλ πρώτος αναζητεί το ον καθ’ εαυτό, μακριά από την απλή περιγραφή και την αναπαράστασή του. Επιζητώντας το καθ’ εαυτό, ο ιδρυτής της φαινομενολογίας προχωρεί στα έγκατα της συνείδησης. Δεν του αρκεί η έκφραση του πράγματος από τη λέξη∙ θέλει τη λέξη ως σκέψη που θα κατακτήσει και θα εξαπλωθεί εξ ολοκλήρου στο πράγμα.

Από μιαν άλλη πλευρά, ο Χέγκελ κι ο Μαρξ θα εφεύρουν δυο πολύ ενδιαφέρουσες έννοιες: Την ολότητα, που περιέχει πολλαπλές σειρές αλληλοπροσδιοριζόμενων σχέσεων και τη διαλεκτική, η οποία θα ανακαλύψει δίπλα στη σκεπτόμενη συνείδηση και το υποκείμενό της, την ύπαρξη και άλλων υποκειμένων (των μαρξικών « ανθρώπων»), συντονισμένων σε κοινή δράση ή σλυγκρουση.

Ο Σαρτρ θα αποφασίσει να τραβήξει το σιδερένιο συνειδησιακό προσωπείο της ύπαρξης για να την παραδώσει στην αναγκαστική ελευθερία της μόνιμης αντίθεσής της με τις συνειδήσεις των άλλων. Ακριβώς όμως, επειδή για κείνον το πρόβλημα παραμένει μέσα στην περιοχή της συνείδησης, η γλώσσα εξακολουθεί να είναι μέσον της σκέψης∙ ένα είδος υπηρέτη του νοητικού της κατόχου.

Οι προλαλήσαντες

Τη μείζονα τομή σε όλη την προηγούμενη σχέση κυρίαρχης συνείδησης και κυριαρχούμενης γλώσσας, θα διαπράξει ο Χάιντεγκερ. Εδώ, το υποκείμενο εγκαταλείπει τον έγκλειστο χώρο της συνείδησης και διαφεύγει στον κόσμο∙ συρράπτεται σ’ αυτόν. Η γλώσσα του θεμελιωνόμενη στην ομιλία (αργότερα ο Λακάν θα υπογραμμίσει τον κενό λόγο του υποκειμένου και τον πλήρη λόγο μιας ιδεατής διϋποκειμενικότητας) δεν είναι όργανο, επί μέρους τομέας ή μερικότητα αλλά όπως σημειώνει ο Χάιντεγκερ «άρθρωση νοήματος και συνοπτική δύναμη της ανθρώπινης φανέρωσης». Η γλώσσα, λοιπόν, γίνεται όλον από τμήμα και περιέχον από περιεχόμενο. Μ’ άλλα λόγια, συνθήκη αναγκαία και ικανή, που προσδιορίζει την ύπαρξη και αποφασίζει για λογαριασμό της. Μετά από μερικά χρόνια, ο Βίτκενσταϊν μιλώντας υπαινικτικά για την αγωνία του Χάιντεγκερ θα γράψει: «Οι άνθρωποι έχουν την τάση να προσκρούουν στα όρια της γλώσσας».

Η γλώσσα είναι γεγονός αναπόδραστο. Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο Νόαμ Τσόμσκυ θα υποστηρίξει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι γενετικά προγραμματισμένοι για να μιλήσουν τη γλώσσα τους, ανεξάρτητα από τις θεσμικές διαδικασίες εκμάθησής της ή τις ατομικές ικανότητες χειρισμού της. «Η γλώσσα δεν μαθαίνεται», παρατηρεί ο Τσόμσκυ∙ «αναπτύσσεται στο νου όπως τα φυσικά συστήματα του σώματος». Ιδού και πάλι με ποιον τρόπο η ολικότητα της γλώσσας υπερκαθορίζει τις συλλογικές δομές αλλά και την προσωπική ιδιορρυθμία.

Πριν όμως περάσουμε στις καθαρά γλωσσολογικές και επιστημονικές επιρροές του Λακάν, μοιάζει ιδιαίτερα χρήσιμο να σταθούμε για λίγο σ’ εκείνον που έριξε τη γέφυρα ανάμεσα στους προηγούμενους και το λακανικό έργο, άλλοτε συνοψίζοντας τα όριά του κι άλλοτε δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη διεύρυνσή τους. Πρόκειται για τον Λουϊ Μερλώ-Ποντύ, που μεταστρέφει τη σαρτρική πρόταση από «σκέπτομαι με τη γλώσσα» σε «σκέπτομαι μέσα στη γλώσσα». Έτσι, η γνώση ξεφεύγει από το μαθηματικό δίκτυο της συνείδησης∙ μετατρέπεται από σκέψη σε νόημα και γλιστράει πάνω στις σημασίες∙ καταργεί το συνειδησιακό αλγόριθμο και διοχετεύεται ως διαρκής προοπτική αληθείας στις σωματικές κινήσεις και συμπεριφορές των άλλων.

Καταλαβαίνω τον άλλον, σημειώνει ο Μερλώ-Ποντύ, όχι από την σκέψη του ούτε με τη συνείδησή μου αλλά από τη ομιλία του, που εκφέρεται στον οικείο χώρο της συγκατοίκησής μας. Κι η συγκατοίκηση ετούτη προϋποθέτει ένα σύμπαν, μια ολότητα που μας περιλαμβάνει. «Η ομιλία θέτει μια κοινότητα του πράττειν», θα σημειώσει ο Μερλώ-Ποντύ, δείχνοντας πως η γλώσσα συγκροτεί ένα πεδίο σχέσεων, μέσα στο οποίο πραγματοποιείται η αμοιβαία προσέγγιση των υποκειμένων ως ομιλητών όμως, και όχι ως συνειδησιακών κατόχων.

«Η ομιλία του άλλου μ’ αγγίζει κι η δική μου τον διαπερνά», καταλήγει ο Μερλώ-Ποντύ, διαγράφοντας τον τόπο όπου αργότερα ο Λακάν θα αναγνωρίσει την τραγωδία του υποκειμένου, αφού για κείνον το άγγιγμα του άλλου εξεικονίζει τις απωθημένες σημασίες του εγώ.

Εν τω μεταξύ, στις κοινωνικές επιστήμες διατυπώνονται πορίσματα, που στη σκέψη του Λακάν θα συνδεθούν εκρηκτικά μετά τα τεκταινόμενα στη φιλοσοφία.

Ως προς τη γλωσσολογία, ο Φ. Ντ. Σωσσύρ θεωρεί τη γλώσσα σύστημα σημείων χωρίς οργανική σχέση με τη φυσική πραγματικότητα.

Το σημείο αποτελεί σύνθεση του σημαινόμενου (ιδέα) και του σημαίνοντος (ακουστική εικόνα της ιδέας). Κατ’ αυτό τον τρόπο, μελετώντας τη γλώσσα μπορούμε να καταλάβουμε τη διαφορά του είδους των ιδεών όχι όμως και τη διαφορά της αξίας τους.

Εκείνο, όμως, που κυρίως έχει σημασία να εντοπίσει κανείς στη θεωρία του Σωσσύρ είναι η ολική αντίληψή του για το γλωσσο-κοινωνικό σύστημα που εκφράζεται με μια θεμελιώδη διάκριση ανάμεσα σε γλώσσα (κοινωνικά κωδικοποιημένη συμπεριφορά) και λόγο (ατομικά εκπεφρασμένη εμπειρία). Σε αυτή την ατομική γλωσσική εμπειρία θα σταθεί ο Λακάν. Προωθώντας τις έρευνες του Φρόυντ για τις γλωσσικές παραδρομές και τη σχέση τους με το ασυνείδητο, ενδιαφέρεται για την ασυνείδητη φωνηματική εκφορά. Ταυτόχρονα, παρατηρεί προσεκτικά την κανονιστική τάξη της κοινωνικής γλώσσας και την αποτύπωσή της στους άλλους –δηλαδή στην ασυνείδητη επικράτεια του εγώ.

Από τη γλωσσική ολότητα του Σωσσύρ εκκινεί ο Κλωντ Λεβί-Στρως. Κατανοώντας την ευρηματική σημασία των συστημάτων, οικοδομεί ένα δυαδικό σχήμα ασυνείδητων και συνειδητών πολιτισμών. Στο πρώτο σκέλος εντάσσει τη μυθική σκέψη-σύστημα που, όπως και οι προηγμένοι πολιτισμοί, ανάγει στο γενικό, χρησιμοποιώντας όμως τη φαντασία, τις εικόνες και ένα συνεχώς επαναλαμβανόμενο υλικό. Ο Στρως αντιμετωπίζει το μύθο ως γλώσσα και σχήμα∙ ανεξάρτητα από το περιεχόμενο και χωρίς γραμματικούς περιορισμούς. Αδιαφορεί για τον Τσόμσκυ, που υποστηρίζει πως η γραμματική είναι οργανώτρια αρχή, και κλείνει τα αυτιά στην κριτική του Α. Wilden που πιστεύει πως έτσι γλώσσα και επικοινωνία συγχέονται, με το επιπρόσθετο γεγονός ότι αποκρύπτονται επιμελώς η ιδεολογική λειτουργία του μύθου, οι κοινωνικές του αναφορές και η νομιμοποίηση της δεδομένης κοινωνικής οργάνωσης. Για τον Στρως δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα σε γλωσσικό και μη πολιτισμό.

Το δεύτερο σκέλος της δυάδας καταλαμβάνει ο πολιτισμός της επιστημονικής σκέψης. Πρόκειται για συμπαγές σύστημα γνώσης και ιδεών, το οποίο μετατίθεται συνεχώς προς το μέλλον.

Ο υπερκαθορισμός της γλώσσας

Είναι εμφανές ότι ο Λακάν βιώνει μια τρομοκρατική περιπέτεια μέσα στη φιλοσοφία και την επιστήμη της γλώσσας ως κυριαρχικής και αδιαμφισβήτητης ολότητας.

Αν ο Φρόυντ συνδέει τη γλώσσα με το ψυχοπαθολογικό σύμπτωμα και τις διαταραχές που επιφέρει, ο Λακάν ανακαλύπτει ότι ολόκληρη η ασυνείδητη περιοχή δομείται ως γλώσσα και μόνον ως γλώσσα μπορούμε να την προσπελάσουμε και να τη σκεφτούμε∙ έξω από τη γλώσσα βρίσκεται η εκκωφαντική βοή του κενού, δηλαδή το τίποτε.

Τρία επίπεδα: το φανταστικό, το συμβολικό και το πραγματικό

Κατά τον Λακάν στη γλώσσα εμφανίζονται τρία επίπεδα απώλειας του υποκειμένου ενόσω διανύει τη βασανιστική και εργώδη πορεία του προς τους άλλους.

Το φανταστικό. Προέρχεται από την κατοπτρική φάση της παιδικής ηλικίας. Το παιδί βλέπει τον εαυτό του στον καθρέπτη και το φαντάζεται ήδη ολοκληρωμένο παρά το πραγματικό γεγονός ότι τελεί ακόμα υπό σχηματισμόν. Η εικόνα ετούτη το αλλοτριώνει. Το ταυτίζει με μια ξένη πραγματικότητα: Ένα όλον στο οποίο δεν ανήκει. Ο ψευδαίσθητος αυτός ναρκισσισμός συγκροτεί ένα εξαρχής τραυματικό «πρώτο ενικό πρόσωπο» (εγώ).

Το παιδί έρχεται στον κόσμο ως αδιαφοροποίητο υποκείμενο. Στον καθρέπτη ανιχνεύει για πρώτη φορά τη διαφορά του με τον κόσμο και σπεύδει να την καλύψει, ταυτιζόμενο μαζί του. Έτσι, η διαφορά μεταμορφώνεται σε διχαστική αντίθεση.

Το συμβολικό. Το ολοκληρωμένο πλέον (ενήλικο) εγώ, το ήδη από το προηγούμενο στάδιο αποξενωμένο, εισέρχεται στον κόσμο –στο σύνολο της διϋποκειμενικότητας. Συνυπάρχει με τους άλλους και υφίσταται τη συμβολική ομιλία τους, που εκπροσωπεί τον κόσμο: Οι κοινωνικές απαγορεύσεις παίρνουν την εννοηματωμένη μορφή του συλλογικού λόγου. Η γλώσσα του άλλου εναποθηκεύει στις νοηματικές στιβάδες της συμβολικής τάξης το ασυνείδητο του εγώ.

Ο Στρως σημείωνε ότι το υποσυνείδητο είναι τόπος συμβολικής λειτουργίας: Καθαρμένος από το δυναμικό φορτίο των ενστίκτων και την εφευρετική ισχύ της φαντασίας: Τόπος που γίνεται αντιληπτός ως σύνταξη και ως γλωσσικός κώδικας. Σ’ αυτό το σημείο ακριβώς έβλεπε τη διαφορά μεταξύ φύσης και πολιτισμού και τη συμβολική ανταλλαγή της αιμομιξίας. Από τη δική του μεριά ο Λακάν, αξιοποιώντας την πρόταση του Στρως για το συμβολικό χώρο του ασηνείδητου, δίνει σαφή προτεραιότητα στις γλωσσολογικές δομές (αντί για τις νοητικές του Στρως) και τονίζει τη λειτουργία του φαλλού ως συμβολικού αντικειμένου ανταλλαγής μεταξύ των γενεών στη δυτική οικογένεια.

Το πραγματικό. Προκύπτει ως αποτέλεσμα των δυο προηγουμένων και εκφράζει τη δεδομένη παρουσία του ολοκληρωμένου –πλην αποξενωμένου– υποκειμένου στον κόσμο.

Το ασυνείδητο ως γλώσσα του άλλου

Η γλώσσα αποκτά το πραγματικό της βάρος στη λακανική θεωρία όταν αποβαίνει μοιραία.

Όπως το’ δαμε κιόλας, το υποκείμενο υφίσταται την πρωταρχική αλλοτρίωση –το θεμελιώδες ρήγμα– κατά την ταυτοποιητική συνάντησή του με τον ολοκληρωμένο άλλο. Πριν απ’ αυτό ωστόσο, η μοίρα του έχει ήδη καθοριστεί από τη θεσμοποιημένη γλώσσα του δεδομένου κοινωνικού σχηματισμού. Το εγώ μιλιέται κιόλας απ’ αυτήν τη στιγμή ακριβώς που φαντάζεται ναρκισσευόμενο ότι την ανακάλυψε μόνο του. Η σημαίνουσα τάξη της γλώσσας και η συμβολική της δύναμη το ξεπερνούν.

Είναι αυτή η τάξη και η δύναμη που οργανώνονται στη γλώσσα του άλλου, όταν η ομιλία του προς το εγώ λειτουργεί ως ασυνείδητο: Ο λόγος των άλλων παραβιάζει την αυτάρκεια του υποκειμένου∙ την εκπορθεί και τη χλευάζει.

Για τον Λακάν, αυτό σημαίνει πως βρήκε τον τρόπο να κρίνει μέσα από την ψυχανάλυση την αυταρέσκεια τόσο της παραδοσιακής ορθολογικής συνείδησης όσο και της βασανιζόμενης από ναυτία σαρτρικής. Πίσω του κινείται υποβλητικά το εγχείρημα του Μερλώ-Ποντύ: «Ο άλλος εμφανίζεται μέσα στο οπτικό μου πεδίο, είναι αντίγραφό μου, αλλά δεν είναι εγώ. Έτσι αποκεντρώνομαι». Οι άλλοι, λοιπόν, δεν ακυρώνουν τη συνειδησιακή ελευθερία του σαρτρικού υποκειμένου∙ αντίθετα, κατά τον Λακάν, ρωτούν γι’ αυτήν και υποσημαίνουν την ψευδαίσθησή της.

Ο άλλος παρίσταται έναντι του εγώ ως αντιπρόσωπος της συμβολικής-κοινωνικής πραγματικότητας και δια του λόγου του (που εξαιτίας της διαλεκτικής ολότητας είναι διαρκώς επιθυμητός) επιζητεί την ταξιθέτηση του υποκειμένου∙ σπάζει την αυτοαναγνώρισή του προκαλώντας ακατάπαυστους θορύβους. Θορύβους που –όπως παρατηρούσε ο Μερλώ-Ποντύ– κρύβονται επιμελώς: «Η ζωντανή σχέση των ομιλούντων υποκειμένων κρύβεται από το πρότυπο του λεγομένου ή της οριστικής. Το τραύλισμα, το υπονοούμενο, το μη θεματοποιημένο περιθωριοποιούνται».

Η ομιλία, συνεχίζει ο Μερλώ-Ποντύ, εμφανίζεται ως μέρος της ολότητας και εκφράζεται ως ολότητα στη μερικότητα του ατόμου που τη διενεργεί: Ο άλλος και εγώ –οι ομιλίες μας– αποτελούμε μιαν ολότητα.

Η προσφυγή του Λακάν στη γλώσσα ως μέθοδο ερμηνείας και ταυτοχρόνως τόπο παραστάσεως του ασυνείδητου, περιορίζει την ατομικότητά του από τη στιγμή που ο άλλος έχει, όπως μπορέσαμε να διαπιστώσουμε, διϋποκειμενικό χαρακτήρα. Ετσι, η γλωσσική παρουσία του άλλου παραπέμπει σε μια συλλογική πολιτισμική υπερδομή, την οποία, ωστόσο, ο Λακάν θεωρεί αμετάβλητη μέσα στον χρόνο∙ υποκύπτοντας ίσως –όπως και κατά ένα μεγάλο μέρος ο ίδιος ο στρουκτουραλισμός– στην απάτη της διάρκειας του ιστορικού χρόνου μέσα στον οποίο γεννιέται, συντηρείται και αναπαράγεται μια συγκεκριμένη κοινωνική οργάνωση (Νόρμπερτ Ελίας).

Η ανάγκη, η επιθυμία, το αίτημα και η τελική απουσία

Στη συμβολική τάξη προέχει η λέξη∙ η λέξη προσδιορίζει το πράγμα∙ το σημαίνον ορίζει το σημαινόμενο.

Αυτή η εμμονή στην υπεροχή της συμβολικής τάξης της γλώσσας οδηγεί τον Λακάν στις διαπιστώσεις του Φρόυντ για πρωτογενείς και δευτερογενείς διαδικασίες και στις έρευνές του για το υποσυνείδητο και το όνειρο ως απεικονίσεις, παραμορφώσεις και αναπαραστάσεις. Εκείνο που καταπιέζεται, λέει ο Φρόυντ, είναι η παράσταση∙ δηλαδή, το σημαίνον, θα πει ο Λακάν.

Η πρωταρχική ενεργειακή ανάγκη (αυτό που γενικά περιγράφεται ως ένστικτο) μεταμορφώνεται σε δευτερογενή, παραστημένη επιθυμία. Το αντικείμενο της επιθυμίας σχετίζεται με τον τρόπο που αυτό αντικατοπτρίζεται στον άλλον. Το υποκείμενο φαντάζεται ότι ο άλλος το κατέχει κυριαρχικά. Ωστόσο, μια φανταστική κατοχή δεν μπορεί να αρθρώσει αίτημα. Επομένως, η επιθυμία ανευρίσκεται μόνο στη γλώσσα∙ στη γλώσσα του άλλου, που αποτελεί το ασυνείδητο του εγώ. Η επιθυμία είναι έκφραση μεταφοράς. Η εκδήλωσή της συνιστά το ψυχαναλυτικό σύμπτωμα ανάμεσα στην ανάγκη και το αίτημα. Είναι μια έκφραση γλωσσική και συμβολική. Ο Λέβι-Στρως παρατηρούσε πως τα αντικείμενα της ανταλλαγής είναι ασήμαντα: Βαραίνει μόνον η ίδια η συμβολική τής πράξης. Με διαφορετικούς όρους, θα πει το ίδιο πράγμα κι ο Λακάν: Το αντικείμενο της επιθυμίας απουσιάζει∙ βρίσκεται ανύπαρκτο στα χέρια του άλλου∙ εκείνο που επιθυμούμε είναι η παράστασή του άλλου∙ εκείνο που επιθυμούμε είναι η παράστασή του στη γλώσσα.

Η απώθηση της επιθυμίας, η οποία δεν μπορεί να ικανοποιηθεί και, όπως προλάβαμε να το καταλάβουμε, είναι μια μεταφορά –ένα σημαίνον, έρχεται ως παραφθορά αυτού του σημαίνοντος∙ ως μετάθεση και μετωνυμία του. Η προσήλωση του Λακάν στη γλώσσα παραμένει σταθερή. Αρκεί να θυμίσει κανείς τη θέση του Ρόμαν Γιάκομπσον για τον μεταφορικό και τον μετωνυμικό πόλο της γλώσσας.

Η μετωνυμία πραγματοποιείται σε γλωσσικό υλικό και οι οριακές λαβές της αγγίζουν τα πράγματα καθ’ εαυτά. Αλλά τα πράγματα θα διακηρύξει ο Λακάν, δεν είναι εκεί∙ απουσιάζουν. Η θεωρία ξεκινάει από τη γλώσσα και επιστρέφει σ’ αυτήν. Όταν δοκιμάσει τη μέγιστη έξοδο από το πεδίο της εφάπτεται μ’ αυτό που έφυγε: Το απόν. Το έσχατο μη νόημα: Το θάνατο.

Στο έλεος της γλώσσας

Ο Ζακ Λακάν διένυσε την απόσταση από την ψυχανάλυση στη φιλοσοφία, διαπλέοντας τη γλώσσα. Υπαινίχθηκε με τρόπο ρητό πως έξω απ’ αυτήν καταργείται ο ίδιος ο χώρος της ύπαρξης (ενώ η γλώσσα καταργεί το χώρο της συνείδησης) και ανοίγεται το σκοτεινό πεδίο του μηδενός και του θανάτου.

Αν θέλουμε λοιπόν να ζήσουμε, οφείλουμε ν’ αφεθούμε στο έλεος της γλώσσας, παίζοντας οδυνηρά με τις πολύπλοκες κι αποκαλυπτικές της σημασίες.

]]> http://vanessa111.wordpress.com/2011/12/27/%ce%b7-%cf%85%cf%80%ce%b5%cf%81%ce%bf%cf%87%ce%ae-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b3%ce%bb%cf%8e%cf%83%cf%83%ce%b1%cf%82-%cf%89%cf%82-%ce%ba%cf%81%ce%b9%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%cf%83%cf%84%ce%b7-%cf%86/feed/ 0 vanessa111 http://vanessa111.wordpress.com/2011/12/26/%ce%bc%ce%b5-%ce%bc%ce%b1%ce%be%ce%b9%ce%bb%ce%b1%cf%81%ce%bf%cf%80%cf%8c%ce%bb%ce%b5%ce%bc%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%cf%8e%cf%87%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%bd-%cf%84%ce%bf-%ce%ac%ce%b3%cf%87%ce%bf%cf%82-%cf%83/ http://vanessa111.wordpress.com/2011/12/26/%ce%bc%ce%b5-%ce%bc%ce%b1%ce%be%ce%b9%ce%bb%ce%b1%cf%81%ce%bf%cf%80%cf%8c%ce%bb%ce%b5%ce%bc%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%cf%8e%cf%87%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%bd-%cf%84%ce%bf-%ce%ac%ce%b3%cf%87%ce%bf%cf%82-%cf%83/#comments Mon, 26 Dec 2011 11:26:49 +0000 vanessa111 http://vanessa111.wordpress.com/?p=16093 ]]>  

Μαθητές, σπουδαστές και υπάλληλοι συγκρούονταν επί δύο νύχτες στη Σαγκάη για να αποβάλουν το… άγχος τους, σε μια αναίμακτη μάχη, αφού τα μοναδικά “όπλα” τους ήταν τα μαξιλάρια που κρατούσαν. Φέτος ήταν η πέμπτη χρονιά που οργανώνεται ο μαξιλαροπόλεμος και οι συμμετοχές ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο.

Οι διοργανωτές αναγκάστηκαν να στήσουν δύο «μάχες», τα βράδια πριν από τα Χριστούγεννα, και σχεδιάζουν άλλη μία για τις 30 Δεκεμβρίου.
«Σήμερα υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι και φοιτητές που αντιμετωπίζουν μεγάλη πίεση στη δουλειά και το σχολείο. Ελπίζουμε να τους δώσουμε μια διέξοδο για να αποβάλουν το στρες πριν από το τέλος του έτους», είπε ο Ιλέβεν Γουάνγκ, ο ιδρυτής και «εγκέφαλος» του επικού μαξιλαροπόλεμου.
«Μερικές φορές πιεζόμαστε από τα αφεντικά, τους δασκάλους ή τις εξετάσεις, για αυτό σήμερα μπορούμε να ξεδώσουμε. Όλοι γράφουν στα μαξιλάρια τα ονόματα των αφεντικών και των καθηγητών ή τα θέματα των εξετάσεων και διασκεδάζουν.

Αφού αποβάλουμε το άγχος μπορούμε και πάλι να αντμετωπίσουμε με χαρά την καθημερινότητα», πρόσθεσε. Τα μαξιλάρια μοιράζονται στους συμμετέχοντες στην είσοδο. Ακολουθεί μια συναυλία ροκ μουσικής και η βραδιά ολοκληρώνεται με τον «πόλεμο». Κάποιοι πετούν απλώς τα μαξιλάρια τους στον αέρα, άλλοι χτυπιούνται με αυτά και λίγοι τα χρησιμοποιούν ως ασπίδες. Οι περισσότεροι ρίχνονται με ανυπομονησία στη μάχη. «Το διασκέδασα πραγματικά αλλά ο φίλος μου ήταν άχρηστος. Έριξε δυο χτυπήματα
και μετά δεν μπορούσε να συνεχίσει, φοβόταν ότι θα τον χτυπούσαν οι άλλοι”» είπε ένας 24χρονος.
Άλλοι είπαν ότι απόλαυσαν την εμπειρία, έστω και αν αντί για επιτιθέμενοι κατέληξαν αμυνόμενοι. «Δεν ξέρω ποιος με έσπρωξε αλλά ξαφνικά βρέθηκα σε μια
στοίβα από μαξιλάρια, έγινα στόχος και με χτυπούσαν οι πάντες», είπε ένας φοιτητής.

Το Πάσχα έχει τον Μπεν Χουρ και τον Ιησού από τη Ναζαρέτ. Τα Χριστούγεννα έχουν τον Σκρουτζ, τον Αϊ-Βασίλη και πολλούς ακόμα αγαπημένους χαρακτήρες. Ιδού 10+1 ρόλοι που θα θυμόμαστε κάθε χρόνο τέτοιες μέρες. Οι χριστουγεννιάτικες ταινίες αποτελούν πλέον κομμάτι του εορταστικού φολκλόρ.

(Μπιλ Μάρεϊ)

Δε γνωρίζω τι κάνει τον άνθρωπο πιο συντηρητικό:

Να μη γνωρίζει τίποτε άλλο παρά το παρόν

ή τίποτε άλλο παρά το παρελθόν;

J. M. Keynes, 1926

Έχει επισημανθεί ότι η Ιστορία δεν είναι μια αυτοπροωθούμενη μηχανή, αλλά διαμορφώνεται από τα ανθρώπινα όντα τα οποία, συνειδητά ή ασυνείδητα, δρουν στον τρέχοντα χρόνο σ’ έναν κόσμο που έχουν κληρονομήσει από το παρελθόν. Έχει επίσης διατυπωθεί η άποψη ότι το όριο μεταξύ παρελθόντος και παρόντος δεν ρυθμίζεται από ένα μαθηματικά υπολογισμένο χρονολογικό διάστημα. Γεγονότα με πολύ μικρή απόσταση από το σήμερα μπορεί να μας φαίνονται απομακρυσμένα και χωρίς ενδιαφέρον ενώ άλλα, πολύ πιο μακρινά στο χρόνο, να μας εκδηλώνονται ως πιο οικεία και προσιτά.

Με αυτές τις σκέψεις διαβάζοντας πρόσφατα το άρθρο του συναδέλφου Μ. Ψαλιδόπουλου Έλληνες διανοούμενοι και οικονομική κρίση,[1] το οποίο αναφέρεται στο ελληνικό χρεοστάσιο του 1932 και στην κρίση που είχε προηγηθεί, αναλογίστηκα τις ομοιότητες και διαφορές με τη σημερινή κατάσταση τόσο σε σχέση με τα πραγματικά γεγονότα όσο και με τις διατυπωμένες απόψεις εκείνης και της σημερινής εποχής για τα αίτια και την αντιμετώπιση της κρίσης.

I. Συνοπτικά και αρκετά σχηματικά, καταγράφω τα πιο σημαντικά, πριν από 80 χρόνια, συμβάντα. O Κ. Βεργόπουλος[2] παρατηρεί ότι, παρά τη σταθεροποίηση του 1928, δηλαδή με τη σύνδεση της δραχμής με την αγγλική λίρα «η ελληνική οικονομία, κυρίως λόγω του βάρους του προσφυγικού ζητήματος, δεν είχε παύσει να κινείται υπό καθεστώς εκτάκτου ανάγκης δηλαδή με συνεχή κρατική παρέμβαση και προστασία, με οργανικά δυσεπίλυτα δημοσιονομικά προβλήματα, των οποίων η λύση συνεχώς αναστελλόταν χάρη στα πραγματοποιούμενα από το εξωτερικό δάνεια».

Τον Σεπτέμβριο του 1931 η Βρετανία εγκαταλείπει τη χρυσή βάση, με άλλα λόγια τη σταθερή βάση του εθνικού της νομίσματος απέναντι στον χρυσό και υποτιμάται αμέσως κατά 20%. Όμως, ο πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος επέμενε ότι η εγκατάλειψη από την Ελλάδα του «κανόνα του χρυσού» θα επέφερε νομισματική αστάθεια και θα ήταν καταστροφή για τη χώρα ενώ ορίζεται «αμέσως μια νέα ισοτιμία ισοδύναμη με την προηγούμενη, με βάση, αυτή τη φορά, το δολλάριο… στην αυξανόμενη ζήτηση χρυσού και ξένου συναλλάγματος η κυβέρνηση δεν αντέδρασε… (περισσότερα…)